„Mér fannst hann djarfur að vera ekkert að fela þetta“

Þetta kemur fram í fyrsta þætti hlaðvarpsseríunnar Biskupsmálið í umsjón Gabríelu Bryndísar Ernudóttur en um er að ræða heimildaþætti þar sem rætt er við fræðimenn, fjölmiðlafólk, þolendur og aðstandendur sem gefa innsýn í málið.

Í þessum mánuði eru liðin 30 ár síðan Biskupsmálið kom upp hér á landi. Málið hófst þegar Sigrún Pálína Ingvarsdóttir ásakaði Ólaf Skúlason, biskup Íslands, um kynferðisbrot frá árum áður þegar hann var prestur við Bústaðakirkju. Fleiri konur stigu fram með sambærilegar ásakanir, þar á meðal Guðrún Ebba Ólafsdóttir, dóttir Ólafs, sem sagði frá misnotkun. 

Í kjölfarið fylgdi mikið uppnám í þjóðfélaginu; efasemdir, reiði, afneitun og ótti. Ólafur neitaði ásökunum en sagði af sér embætti. Málið olli miklum usla í þjóðkirkjunni, leiddi til rannsóknar og seinna meir voru bætur greiddar brotaþolum. Annar biskup, Karl Sigurbjörnsson, sagði einnig af sér vegna meðferðar málsins.

Rætt er við Elínu Hirst í þættinum en þar rifjar hún meðal annars upp minningu úr eigin bernsku þar sem hún varð vitni að óviðeigandi framkomu af hálfu Ólafs.

„Frekur, ákveðinn og með gífurlegt sjálfstraust“

Árið 2011 kom út bókin Ekki líta undan sem Elín Hirst ritaði ásamt Guðrúnu Ebbu, en í bókinni gerir Guðrún Ebba upp erfiða fortíð sína og samskipti við föður sinn, Ólaf Skúlason biskup.

Í hlaðvarpsþættinum lýsir Elín því hvernig Ólafur naut á sínum tíma verndar í samfélaginu, í skjóli stöðu sinnar. Hann hafi búið yfir persónutöfrum og þannig slegið ryki í augu fólks.

„Ég man bara að hann átti sér alltaf dygga fylgismenn í háum stöðum; fólk sem hafði raddir sem var tekið mark á í samfélaginu. Það var alltaf hægt að kveikja á þeim kór þegar hann vantaði stuðning. Og hann var óskaplega sjarmerandi á vissan hátt og afskaplega alþýðlegur. Og miðað við það að hann var þessi vinsæli prestur, og síðan biskup, þá man ég alveg eftir því hvernig hans framkoma var svona dálítið svona óformleg. Og það gekk mjög í augu fólks held ég; „Ha, hann er bara næs þessi náungi, þetta er bara skemmtilegur karl.“

En hann virtist vera nokkrir mjög ólíkir menn. Þannig að þetta var eina ásýndin, hann var svona þessi vinsæli fótboltaprestur sem var að að reyna að brjóta einhver blöð í kirkjustarfinu og að koma kirkjunni inn í nútímann. Og maður hugsaði: „Oh, eins gott að vera með svona fólk!“ 

Og alveg frá upphafi, frá því að hann var ungur maður, þá hafði hann þessa eiginleika til að sjarmera alla upp úr skónum; hann var með ofboðslegt sjálfstraust, frekur og ákveðinn, svona það sem menn vildu sjá í foringja.

Elín bendir jafnframt á að á þessum árum hafi umræðan um kynferðislegt ofbeldi, og þá sérstaklega kynferðisofbeldi gagnvart börnum, verið sveipuð þagnarhjúp.

„Ég held að mjög margir hafi hreinlega trúað því að kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum, sifjaspell og annað, væri bara ekki til. Þannig að ég er að koma til vits og ára og byrja í mínu fagi þegar að ástandið er svona í samfélaginu. Þetta var bara ekki til.“

Valdamikill einstaklingur með sterkt bakland

Elín rifjar jafnframt upp fjaðrafokið í kringum biskupsmálið á sínum tíma. Það var stórmál í fjölmiðlum.

„Ég man til dæmis eftir því að fólk var að koma máli við mig þarna þegar þetta biskupsmál kom upp. Þá var ég fréttastjóri á Stöð tvö. Og fólk var að biðja mig um að hlífa Ólafi. 

Fólk sem hafði í raun og veru völd innan fyrirtækisins kom og bað um að honum yrði hlíft. Þetta væri of mikið, við værum að ganga of harkalega fram. 

Og ég man eftir því að þetta hafði náttúrulega engin áhrif á okkur. Við vorum náttúrulega bara fagleg í okkar umfjöllun. En hann átti sem sagt bandamenn mjög víða, þannig að í raun og veru hikaði hann ekkert við að taka upp símann og hringja bara í æðstu menn og segja farir sínar ekki sléttar. 

Að vera svona „powerful“ einstaklingur og eiga svona sterkt bakland og vera svona vinsæll, það mun gera það miklu erfiðara fyrir þolendur að koma fram.

„Hann þorði svo miklu“

Á öðrum stað í þættinum rifjar hún upp minningu úr sinni eigin æsku sem tengist Ólafi Skúlasyni.

„Ég horfði einu sinni sjálf á þetta gerast, sem sagt óviðkvæmilegt athæfi hans sjálfs, þegar ég var unglingur, fjórtán eða fimmtán ára. Málið var það að ég fór með afa mínum og ömmu í Bústaðakirkju í útför og móðir mín, sem er einkar glæsileg kona, var með okkur. Við stöndum þarna eftir útförina og erum að ræða við prestinn, sem var í miklu uppáhaldi hjá afa og ömmu. Og ég, unglingurinn, tek eftir því að presturinn, sem mér fannst eiginlega vera heilagur maður, er þarna að horfa á móður mína með einhverjum svona girndaraugum. 

Hann horfði á hana frá toppi til táar, fram og til baka, óeðlilega áleitið. Ég, krakkinn, tók eftir þessu og sagði við mömmu á leiðinni heim í bílnum: „Bíddu, af hverju var presturinn að horfa svona á þig, mamma? Fannst þér þetta ekki skrítið?“ Hún sagði: „Jú, mér fannst þetta rosalega skrítið.“ Líka af því að afi og amma voru þarna. Svo bara hugsuðum við aldrei neitt meira um þetta. En ég man eftir því að það voru fleiri í hennar vinakreðsu sem höfðu svona sögur að segja. 

Þetta eru náttúrulega ekki stóru sögurnar, en þetta segir bara hvað þetta var rosalega „blatant“.

Aðspurð segist hún hafa haft sterka tilfinningu fyrir því á sínum tíma að þetta augnaráð prestsins væri ekki í lagi.

„Það var eitthvað vit sem ég hafði sem sagði mér að þetta væri óeðlilegt. Og ég man hvað mér fannst hann djarfur að vera ekkert að fela þetta. Af því að þarna voru mín elsku amma og afi viðstödd, mjög ráðsett og virðulegt fólk. Ég held að þetta hafi svolítið einkennt Ólaf Skúlason; hann þorði svo miklu.“