Ein­elti kvenna birtist oft með lúmskari hætti

Í rannsókninni skoðaði Kristín reynslu fólks sem hafði orðið fyrir einelti á vinnustað þar sem gerandinn var kona, hvaða form eineltið tók, hvaða áhrif það hafði og hvernig vinnustaðir brugðust við.

Minna hefur verið fjallað um reynslu þolenda þegar gerandinn er kona, en rannsókn Kristínar bendir til þess að eineltið geti oft birst með lúmskum hætti; í stjórnsemi, niðurlægingu, útilokun, gaslýsingu og brotnu trausti.

Slegin yfir viðbrögðunum

Í samtali við Vísi segir Kristín að áhugi hennar á viðfangsefninu hafi meðal annars sprottið upp úr eigin starfsreynslu sem ráðgjafi fyrir þolendur ofbeldis.

„Hugmyndin kom eftir að ég átti gott spjall við Thelmu Ásdísardóttur vinkonu mína. Ég þekkti vel til starfs Drekaslóðar, sat í stjórn samtakanna í tíu ár og kom þar líka að ráðgjöf. Þegar kom að því að velja viðfangsefni fyrir meistararannsóknina átti ég dálítið erfitt með að velja hvað ég vildi gera þar sem ég hef mikinn áhuga á þessum málaflokki. Ég ákvað þess vegna að taka gott spjall við Thelmu yfir kaffibolla og kroppa í heilann á henni, hvort hún hefði einhverjar hugmyndir fyrir mig.“

Í því samtali hafi Thelma sagt henni að á þeim tíu árum sem Drekaslóð var starfandi hefðu um sextíu mál komið inn á borð til hennar þar sem einstaklingur varð fyrir einelti á vinnustað.

„Í öllum tilfellum nema einu var kona gerandi. Mér fannst það strax mjög áhugavert og fór að velta því fyrir mér hvers vegna það væri svona miklu algengara að konur væru gerendur.“

Kristín auglýsti eftir viðmælendum fyrir rannsóknina á Facebook-síðu sinni. Fimm dögum síðar voru fimmtán einstaklingar búnir að hafa samband.

„Það var ótrúlega áhugavert, og eiginlega sjokkerandi og grátlegt, hversu fljótt ég fékk viðmælendur fyrir rannsóknina. En þetta segir okkur auðvitað að þetta er bara mun algengara en við gerum okkur grein fyrir.“

Hún leggur áherslu á að rannsóknin hafi ekki snúist um að bera saman konur og karla sem gerendur, heldur að skoða upplifun einstaklinga sem höfðu orðið fyrir einelti þar sem gerandinn var kona.

Kristín segir það hafa verið átakanlegt að heyra hversu mikil áhrif eineltið hafði á líf þátttakenda, langt út fyrir vinnustaðinn.

„Þetta fór að hafa mikil áhrif á daglegt líf hjá flestum þeirra, til dæmis á fjölskyldulíf og á traust gagnvart nýjum kvenkynsyfirmönnum. En það sem stendur kannski mest upp úr er klárlega það traust sem mér var gefið. Að heyra þessar frásagnir fólksins og hversu djúpt þetta greinilega ristir fyrir marga.“

Henni kom einnig á óvart hversu illa var tekið á eineltinu á mörgum vinnustöðum.

„Oft var ekkert gert þegar einstaklingur tilkynnti, verkferlar voru ekki til staðar eða ekki unnið eftir þeim, þolanda var stundum einfaldlega ekki trúað og þetta var allt til þess að þolandinn hætti í starfi. Það vantar alveg klárlega á mörgum vinnustöðum að það sé unnið mun betur með einelti  og þolandinn fái viðeigandi aðstoð með að vinna úr ofbeldinu.“

Stjórnsemi, gaslýsing og niðurlæging

Kristín ræddi við tíu manns í tengslum við rannsóknina, níu konur og einn karlmann, á aldrinum 34 til 61 árs. Þau áttu það öll sameiginlegt að hafa upplifað einelti á vinnustað þar sem gerandi var kona og að hafa þurft að yfirgefa vinnustaðinn í kjölfarið.

Í flestum tilvikum voru gerendur í yfirmanna- eða stjórnunarstöðu en í þremur tilvikum voru þær samstarfskonur þátttakenda.

Þátttakendur lýstu því að eineltið hefði oft byrjað með lúmskri gagnrýni, vanvirðingu eða útilokun sem smám saman gróf undan faglegri stöðu þeirra. Í mörgum tilvikum gátu gerendur, vegna stöðu sinnar innan vinnustaðarins, haft áhrif á verkefni, upplýsingaflæði, trúverðugleika og stöðu þátttakenda gagnvart öðru starfsfólki.

Samskiptin einkenndust af niðurlægingu, stjórnsemi, brotnu trausti og skorti á stuðningi. Margir lýstu því að talað hefði verið niður til þeirra eða störf þeirra gagnrýnd á niðrandi hátt, bæði í einkasamtölum og fyrir framan samstarfsfólk.

„Svona niðurlæging, fyrir framan líka alla samstarfsmenn. Bara um leið og hún labbaði inn, þá sáu þær á svipnum á henni hvernig hún horfði á mig.“

Í nokkrum tilvikum var hegðunin lúmsk og birtist í síendurteknum athugasemdum, svipbrigðum eða tónfalli sem gaf til kynna fyrirlitningu eða vanmat. Þessi framkoma gerði það að verkum að þátttakendur áttu erfitt með að skilgreina hana strax sem einelti.

„Ég upplifði þetta ekkert strax endilega sem ofbeldi eða einelti. Ég bara skildi ekki alveg hvað þetta var.“

Sumir lýstu því að þeir hefðu verið útilokaðir frá samskiptum, ákvörðunum eða upplýsingum sem skiptu máli fyrir starf þeirra.

„Ég upplifði það að það væri verið að sneiða fram hjá mér. Og ég var ekki tekin með. Svona ákveðin útskúfun og ég var að upplifa höfnun.“

Þátttakendur lýstu því að þessi stöðuga vanvirðing hefði grafið undan sjálfsmynd þeirra sem fagfólks og skapað óöryggi í starfi. Ein úr hópnum sagði geranda sinn hafa gefið í skyn, í viðurvist annarra, að hún bæri ábyrgð á trúnaðarbresti á vinnustaðnum.

„Ef það var starfsmannafundur og það var trúnaðarbrestur einhvers staðar, ekki frá mér, heldur frá einhverjum öðrum, þá horfði hún alltaf í augun á mér. Og það voru fleiri sem tóku eftir því. Og ég var spurð stundum eftir á: „Varst það þú? Hún horfði svo mikið á þig.“

Aðrir sögðu að þeim hefði ekki lengur verið treyst fyrir verkefnum sem þeir höfðu áður sinnt eða að þeim hefði verið haldið utan við upplýsingar sem voru nauðsynlegar til að sinna starfinu.

„Það var reynt að gera hluti þannig að ég missti af upplýsingum eða gat ekki gert hlutinn. Þetta var rosa skrýtið. Það var bara verið að hunsa mig, oft var mér ekki leyft að fylgjast með eða vera með.“

Stjórnsemi var einnig áberandi í frásögnum þátttakenda. Hún birtist meðal annars í því að gerendur stjórnuðu verkefnum, vinnutíma eða aðgengi að tækifærum án skýringa eða í ósamræmi við venjur. Ein úr hópnum rifjaði upp að hafa fengið að heyra frá yfirmanni sínum:

„Ef þér líkar ekki hvernig ég stýri hlutum þá bara getur þú leitað þér að annarri vinnu.“

Stöðugt með hnút í maganum

Eineltið hafði djúpstæð áhrif á líðan þátttakenda, sjálfsmynd og daglegt líf. Þeir lýstu kvíða, streitu, svefnleysi, orkuleysi, skertu sjálfstrausti og líkamlegum einkennum sem fylgdu þeim bæði í vinnu og heima.

Áhrifin náðu í mörgum tilvikum langt út fyrir vinnustaðinn.

„Ég var bara svona skugginn af sjálfri mér.“

Sumir þátttakendur lýstu stöðugum eða endurteknum kvíða í tengslum við vinnudaginn. Einn þátttakandi sagði ástandið hafa haft bein áhrif á svefn, heilsu og daglega virkni.

„Ég svaf ekki þegar þetta var í gangi og ég fékk svefntöflur hjá lækni, bara til þess að sofa. Ég var með bauga hingað og grá í framan og drakk áfengi og ég var bara vakandi og ég veit ekki hvernig ég fúnkeraði.“

Í sumum tilvikum leiddu einkennin til þess að þátttakendur leituðu sér aðstoðar, til dæmis hjá læknum eða öðrum fagaðilum, eða þurftu að taka sér hlé frá vinnu. Ein úr hópnum lýsti því að reynslan hefði haft varanleg áhrif á heilsu hennar.

„Í dag er ég með almenna kvíðaröskun og ég er komin með vefjagigt, slæma vefjagigt.“

Þátttakendur lýstu einnig hvernig eineltið hafði áhrif á sjálfsmynd þeirra og trú á eigin hæfni. Sumir tóku gagnrýni og framkomu annarra inn á sig og fóru að líta á hana sem staðfestingu á eigin vanhæfni.

„Mér leið þannig. Af því ég var svo ófagleg og stóð mig svo ógeðslega illa.“

Fleiri sögðust hafa óttast að þau væru ekki hæf til að sinna starfi sínu annars staðar eða að reynslan myndi fylgja þeim áfram á vinnumarkaði.

„Maður trúir því bara að maður sé ömurlegur starfsmaður, að maður fái ekkert vinnu einhvers staðar annars staðar.“

Álagið hafði einnig áhrif á heimilislíf og nánustu sambönd. Margir lýstu því að þeir hefðu verið orkulausir eftir vinnudaginn og átt erfitt með að sinna fjölskyldu, heimili eða félagslegum samskiptum.

„Ég hafði bara ekki orku í meira. Ég kom heim og bara sofnaði í sófanum. Ég gat ekki sinnt fjölskyldunni.“

Í sumum tilvikum einangruðu þátttakendur sig félagslega, annað hvort vegna orkuleysis eða vegna þess að þeir höfðu ekki bolmagn til að eiga samskipti við aðra. Aðrir sögðu álagið hafa skapað spennu innan heimilisins og bitnað á maka og börnum.

„Þetta var farið að bitna á barninu mínu, þetta var farið að bitna á manninum mínum.“

Kerfisbundnar hindranir og skortur á stuðningi

Þátttakendur lýstu því að viðbrögð stjórnenda hefðu í mörgum tilvikum verið takmörkuð, óljós eða ófullnægjandi. Margir sögðu erfitt að fá eineltið viðurkennt og að ekki væri ljóst hvert ætti að leita eða hvaða ferli færi af stað þegar kvörtun var lögð fram.

Upplifun þeirra var sú að málum væri ekki alltaf fylgt eftir með skýrum hætti og að stuðning skorti innan vinnustaðarins. Í sumum tilvikum töldu þátttakendur að ekki hefði verið hlustað á þá þegar þeir reyndu að segja frá.

„Ég var alveg búin að láta vita að mér fyndist þetta vera einelti. En mér fannst enginn vera að hlusta.“

Í frásögnum kom einnig fram að sumir upplifðu að athyglinni væri beint að þeim sjálfum í stað þess að brugðist væri við hegðun gerandans. Ein úr hópnum sagðist hafa fengið þau viðbrögð að hún ætti að fara í veikindaleyfi þar sem vandamálið væri talið liggja hjá henni.

„Þú ert farin að sjá rautt í hverju horni, viltu ekki bara fara í veikindaleyfi?“

Þátttakendur lýstu því að skortur væri á skýrum verkferlum og eftirfylgni. Kvartanir hefðu sjaldan leitt til sýnilegra viðbragða eða aðgerða og margir upplifðu að mál væru tekin á móti án þess að nokkuð breyttist.

„Það virðist aldrei neitt vera hægt að koma neinu til leiðar eða segja fólki til. Og stoppa fólk af. Það er alltaf einhver fyrirstaða. Einhver hræðsla við að „feisa“ stjórnendur og segja þeim bara: „Heyrðu nú verður þú bara að stoppa þessa vitleysu.“

Kristín segir þetta sýna hversu mikilvægt það sé að vinnustaðir hafi skýrar leiðir til að bregðast við einelti og tryggi að þolendur fái stuðning.

Mikilvægt að hlusta á reynslu þolenda

Í niðurstöðum rannsóknarinnar kemur fram að einelti á vinnustað þar sem gerandi er kona birtist oft sem stigvaxandi og dulið ferli. Það geti þróast frá lúmskri vanvirðingu yfir í kerfisbundna útilokun, niðurlægingu, gaslýsingu og valdanotkun.

Slíkar birtingarmyndir geti verið erfiðar að greina og bregðast við, ekki síst þegar þær birtast í félagslegum samskiptum, svipbrigðum, tónfalli, upplýsingaskorti eða stöðugri jaðarsetningu innan vinnustaðarins.

„Hefðbundnar skilgreiningar og viðbragðsleiðir ná því ekki alltaf að fanga allar birtingarmyndir eineltis, sem undirstrikar þörfina fyrir aukinn skilning á fjölbreyttum birtingarmyndum þess og tengslum þeirra við samskipti, vald og vinnustaðamenningu.“

Niðurstöðurnar undirstrika jafnframt að einelti sé ekki aðeins einstaklingsbundið vandamál milli tveggja einstaklinga, heldur geti það orðið hluti af menningu og skipulagi vinnustaðar ef ekki er brugðist við.

„Þegar skortur er á skýrum verkferlum og viðbrögðum eykst hættan á að einelti viðhaldist og festist í sessi. Þetta bendir til þess að einelti sé ekki einungis einstaklingsbundið vandamál heldur einnig skipulagslegt viðfangsefni sem krefst markvissra og ábyrgra viðbragða af hálfu vinnustaða.“

Kristín telur niðurstöðurnar benda til þess að þörf sé á frekari rannsóknum á einelti á vinnustað þar sem konur eru gerendur, enda hafi það fengið tiltölulega litla athygli í fyrri rannsóknum.

Að lokum segir hún mikilvægt að hlusta á reynslu þeirra sem verða fyrir einelti og taka hana alvarlega.

„Með því að byggja á slíkri reynslu er hægt að þróa skilvirkari leiðir til að greina einelti á frumstigi, bregðast við því með faglegum hætti og stuðla að heilbrigðara og öruggara vinnuumhverfi.“