Varan­legar undan­þágur hluti af ESB frá upp­hafi

Þetta segir Gunnar Þór Pétursson, prófessor í lögum við Háskólann í Reykjavík. Per Ekström, fyrrverandi ráðuneytisstjóri í viðskiptaráðuneytinu í heimastjórninni á Álandseyjum, fer yfir það í grein á Vísi hvernig sjálfstjórnarsvæðið sem er hluti af Finnlandi náði fram varanlegum undanþágum þegar Finnland varð hluti af Evrópusambandinu (ESB) árið 1995.

Fallist var á þrjár kröfur: 1) að einungis fólk með álenskan ríkisborgararétt mætti eiga þar fasteign og reka fyrirtæki, 2) Áland yrði áfram herlaust og hlutlaust svæði og 3) að tollfrjáls sala yrði áfram leyfð í ferjusiglingum milli Álands og nágrannalanda. Ekki er hægt að breyta bókun um þessi atriði nema með samþykki allra aðildarríkja ESB.

Gunnar segir þetta skýrt dæmi um ótímabundna undanþágu frá aðalregluverki ESB og dæmi séu um enn víðtækari undanþágur í aðildarsamningum ríkja.

„Aðildarsamningar í gegnum tíðina hafa haft bæði tímabundnar og ótímabundnar undanþágur. Það sem hérna er lýst eru mjög víðtækar undanþágur en fyrir afmarkað svæði.“

Danmörk þurfti ekki að innleiða varnarmálastefnu

Einnig eru dæmi um að aðildarríki ESB hafi ákveðið að innleiða ekki breytingar á stofnsáttmálum sambandsins sem hafi verið samþykktar eftir inngöngu þeirra. 

„Danmörk fékk varanlega undanþágu þegar þeir gengu inn í Evrópusambandið 1973. Svo þegar evran var tekin inn og jafnframt hin svokallaða öryggis- og varnarmálastefna þá fengu þeir undanþágu frá því.“ Þannig hafi ríkið fengið varanlega undanþágu frá heilli stefnu.

Sömuleiðis hafi Bretland fengið undanþágu frá þátttöku í Schengen-landamærasamstarfinu og upptöku evru.

Gunnar segir að það sem hafi breyst á síðustu áratugum sé að aðildarríkjum ESB hafi fjölgað og umfang ESB-samstarfsins sömuleiðis aukist. Þetta geti gert það erfiðara en áður fyrir öll aðildarríki að ná saman um veitingu undanþága.

Sátu hjá og fengu undanþágu

Gunnar bætir við að ef til stendur að útvíkka ESB-samstarfið á ný svið og breyta stofnsáttmálum sambandsins eftir að nýtt ríki hefur fengið aðild þurfi samþykki þess og allra annarra aðildarríkja.

„Það er ekki hægt að þvinga eitt ríki til þess. Danmörk og Bretland voru ekki til í að fara þessa leið og þetta var niðurstaðan. Öll önnur ríki héldu þá áfram og það var eins með evruna,“ segir Gunnar. Vísar hann þar til áðurnefndrar öryggis- og varnarmálastefnu og Schengen-samstarfs. 

Erfitt en ekki útilokað

Andstæðingar Evrópusambandsins hafa í einhverjum tilvikum haldið því fram að varanlegar undanþágur séu ekki í boði. Gunnar gerir athugasemd við þessa umræðu.

„Ég hef bent á að þetta sé ekki fyrir fram útilokað. Munurinn liggur í því, er eitthvað útilokað eða er það hægt þótt það sé erfitt? Það er alveg eðlismunur á því.“

„Það er búið að skauta fram hjá mjög skýrum dæmum og halda því fram að þetta sé útilokað. Það er ekki neitt í regluverki ESB sem styður það,“ segir Gunnar Þór Pétursson, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík.