Sjá svart og hvítt í málinu sem aðrir leikarar þora varla að hafa opinbera skoðun á

Leikkonurnar Þórdís Elva Þorvaldsdóttir og Steinunn Ólína Þorsteinsdóttir sjá svart og hvítt þegar kemur að nýföllum dómi í máli Atla Rafns Sigurðarsonar leikara gegn Borgarleikhúsinu og leikstjóranum Kristínu Eysteinsdóttur.

Atla Rafni voru dæmdar 5,5 milljónir króna í skaða- og miskabætur fyrir ólögmæta uppsögn. Þórdís Elva er afar ósátt við niðurstöðuna og setur upphæð bótanna sem Atla eru dæmdar í samhengi við bætur í kynferðisbrotamálum. Steinunn Ólína fagnar aftur á móti dómnum og segir Þórdísi Elvu sjálfskipaðan leiðtoga fórnarlamba.

Mjög snúið mál

Pistlaskrif þeirra Þórdísar Elvu og Steinunnar Ólínu hafa vakið mikla athygli. Ekki síst þar sem leikarastéttin er að einhverju leyti klofin í málinu, það þykir afar viðkvæmt og afar fáir tjáð sig um það opinberlega.

Annars vegar er um að ræða einn vinsælasta leikara þjóðarinnar undanfarin áratug og hins vegar leikhússtjóra í öðru af tveimur stóru leikhúsum landsins. Leikhúslífið á Íslandi er eins og svo margt annað. Þar þekkja allir alla, fjölmargir vinir beggja og fleiri aðila og erfitt að styðja þétt við bak annars frekar en hins.

Eða eins og Birna Hafstein, formaður Félags íslenskra leikara, sagði í viðtali við Vísi í gær:

„Ég hef ekkert meiri upplýsingar en hver annar varðandi þetta, þannig lagað. En get sagt bæði sem formaður og persónulega að ég finn til með öllum hlutaðeigandi. Þetta er lítið samfélag sem við búum í og þarna horfum við til þess að meintir gerendur og þolendur eru á sama vinnustað í erfiðum málum sem upp koma; þetta er mjög snúið.“

Feril málsins má rekja hér en í grófum dráttum snýst málið um að Atla Rafni var sagt upp störfum í Borgarleikhúsinu hvar hann var á eins árs lánssamningi. Borgarleikhússtjóri sagði ásakanir á hendur honum frá fólki í leikhúsinu þess eðlis að ekki væri annað hægt en að segja honum upp. Þó gæti hún ekki rofið trúnað við þá sem kvörtuðu undan honum. Fyrir vikið taldi Atli sig ekki geta varist ásökunum sem hann vissi ekki hverjar væru.

Uppsögn rétt fyrir jólasýningu

Málið kom upp fyrir jólin 2017 skömmu fyrir jólasýningu Borgarleikhússins þar sem Atli Rafn var í lykilhlutverki. Sýningunni var frestað á meðan annar leikari var þjálfaður upp í hlutverkið sem Atli Rafn átti að sinna. Brottreksturinn vakti mikla athygli.

Héraðsdómur taldi að með ákvörðun sinni um að víkja Atla Rafni frá störfum og fresta frumsýningu Medeu með tilkynningu í fjölmiðlum hafi Kristín og Leikfélag Reykjavíkur vegið að æru hans og persónu. Ákvörðunin hafi haft mikil áhrif á Atla Rafn, og kunni að hafa áhrif á líf hans og störf til lengri tíma litið.

Kristín og Leikfélag Reykjavíkur hafa áfrýjað málinu til Landsréttar.

Þórdís Elva lýsti í pistli sínum hrollvekjandi sögum af konum í leikhúsi.

„Ég þekki leikkonur sem voru neyddar til að leika í gamansýningum með dáið barn í maganum og brostið hjarta, og hættunni á að það færi að sturtublæða í miðri sýningu, en þær fengu ekki frí til að syrgja og láta skafa út fóstrið,“ segir Þórdís Elva.

„Ég þekki leikkonur sem hafa verið reknar úr hlutverkum sínum því þær fitnuðu, því röddin á þeim fór í taugarnar á einhverjum, eða 'af því bara'. Ég þekki leikkonur sem voru látnar leika á sviði við hlið manna sem káfuðu á kynfærum þeirra, jafnvel eftir að þær sögðu frá því. Ég þekki leikkonur sem voru reknar rétt fyrir frumsýningu því þær voru 'of vel undirbúnar' og það ógnaði egói leikstjórans.“

Réttur þeirra var, að því er virtist, enginn segir Þórdís Elva.

Hún bætir við í athugasemd hvert hlutverk hennar hafi verið í #metoo hreyfingunni síðla árs 2017.

„Fyrir tveimur árum völdu íslenskar sviðslistakonur mig til að vera fulltrúi þeirra í metoo byltingunni, söfnuðu fyrir flugmiða handa mér og flugu mér heim til Íslands (en ég var stödd í Svíþjóð) til að sinna því mikilvæga verkefni. Ég hlaut líka það hlutverk að taka við frásögnum þeirra af ofbeldi, valdníðslu og áreitni innan úr bransanum. Ég fékk að vita margt sem ég mun aldrei gleyma og þetta var eitt erfiðasta hlutskipti sem ég hef fengið, en jafnframt eitt það veigamesta.“

Hærri bætur en nokkur nauðgunarþoli hefur séð

„Svo kemst stjórnandi að því að fjórar starfskonur eru hræddar við einn og sama leikarann, því í sjö mismunandi tilvikum hafi konum fundist mörkum sínum vera misboðið af hans hálfu, að þeirra sögn. Maðurinn er látinn fara,“ segir Þórdís um uppsögn Atla Rafn sem aðeins hafði starfað í nokkra mánuði í Borgarleikhúsinu þegar málið kom upp.

Þórdís sýpur hveljur yfir skaðabótunum og miskabótunum sem Atla Rafni voru dæmdar. Fjórar milljónir í skaðabætur og 1,5 milljónir í miskabætur.

„Nú eru honum dæmdar hærri bætur en nokkur nauðgunarbrotaþoli í sögu landsins hefur fengið. Hærri en 17 ára stúlkan sem var haldið fanginni og nauðgað heila helgi. Hærri en allir hópnauðgunarþolendur Íslands, líka þær sem smituðust af ólæknandi sjúkdómi við ofbeldið.

Hærri en allir sem hafa verið misnotaðir og sviptir æsku sinni. Burtséð frá sekt eða sakleysi einstakra manna er þessi heildarmynd rammskökk.

Fleiri hafa tekið undir með Þórdísi Elvu hvað bótagreiðslurnar varðar. Réttargæslumenn í kynferðisbrotamálum skrifuðu grein á Vísi í vikunni um sama efni.

Steinunn Ólína skrifar pistil á vef Fréttablaðsins í kvöld þar sem hún fagnar niðurstöðu í máli Freyju Haraldsdóttur en hefur mun fleiri orð að segja um dóminn í máli Atla Rafns og sérstaklega viðbrögð Þórdísar Elvu við dómnum.

Rétturinn til að þagga kynferðisofbeldi í hel

„Ég hlaut bágt fyrir þegar ég lagði til að þær konur sem borið hafa Atla sökum í einka­spjalli við leik­hús­stjórann kærðu hann ef hann hefði brotið af sér. Ég er enn þeirrar skoðunar og jafn­framt þeirrar skoðunar að þær geri öllum fórnar­lömbum kyn­ferðis­of­beldis ó­leik með því að gera það ekki. Hver er þessi réttur þeirra til að þegja? Er það rétturinn til að þagga niður í sjálfum sér? Fyrst heimtum við að heimurinn hætti að þagga niður kyn­ferðis­of­beldi en nú viljum við hafa réttinn til að þagga sjálfar kyn­ferðis­of­beldi í hel og réttinn til að bera menn sökum án þess að þurfa að standa fyrir máli okkar? Það er of­beldi af verstu skúffu eins og dóms­úr­skurður í máli Atla ber vitni um.“

Steinunn Ólína spyr hvort takmarkið hafi ekki verið að uppræta ofbeldi. Eða hvort það hafi verið að hafa vinnuna af Atla og troða mannorð hans í svaðið.

Víkur hún svo að fyrrnefndum pistli Þórdísar Elvu og umræðu hennar um samanburð á bótagreiðslum. Það sé þvælulist til að skapa ringulreið.

Efast um að peningar bæti skaða af kynferðisofbeldi

„Hvort Atli er kyn­ferðis­brota­maður veit enginn með vissu nema meint fórnar­lömb hans sem hafa valið að þagga meinta glæpi hans í hel en Þór­dís Elva sem skeytir engu um aðal­at­riði þegar kemur að eigin frama sem leið­toga fórnar­lamba of­beldis hrópar á Face­book.“

Steinunn Ólína segir hárrétt að miskabætur til þolenda kynferðisofbeldis séu skelfilega lágar en henni sé þó til efs að peningar bæti slíkan skaða.

„Að leggja slíka ofur­á­herslu á það er til marks um skilnings­leysi Þór­dísar Elvu á að­stæðum þeirra sem hafa orðið fyrir kyn­ferðis­of­beldi.“

Steinunn Ólína rifjar upp þegar Þórdís Elva steig fram ásamt manni sem viðurkenndi að hafa nauðgað henni þegar þau voru ung að árum og par.

Hrein andstyggð á drottnunargirni 

„Þór­dís Elva var áður sjálf­skipaður braut­ryðjandi á Ís­landi í af­hjúpun of­beldis­manna að amerískri fyrir­mynd og hvatti fórnar­lömb til þess að stíga fram og segja frá í hópi sviðs­lista­kvenna. Hún hafði gert slíkt sjálf og bætti um betur, því hún markaðs­setti of­beldi sem hún sagðist hafa orðið fyrir með eftir­minni­legum hætti í bók, með fyrir­lestrum þar sem henni fylgdi meintur of­beldis­maður um allar álfur og gekkst við því að kalla sig nauðgara til að styðja rétt hennar til að segja frá og mæta of­beldis­manni sínum.“ 

Verkið vakti mikla at­hygli bæði hér á landi og erlendis og má sjá neðst í greininni.

Það skal viður­kennt að ég hef hreina and­styggð á þeirri drottnunar­girni og hefndar­fýsn sem birtist í þessu niður­lægjandi og sjálfs­upp­hefjandi verki Þór­dísar Elvu

segir Steinunn Ólína.

Í máli Atla Rafns kveði við nýjan tón hjá Þór­dísi. 

„Nú styður hún rétt fórnar­lamba til að þegja og leggur ofur­á­herslu á að peninga­greiðslum til of­beldis­þola sé á­bóta­vant. Upp­rætum við of­beldi með því að ríkið greiði hærri bætur til þol­enda? Nei. Mun kyn­ferðis­of­beldi af­leggjast með öllu eigi fólk á hættu að verða fyrir fjár­tjóni vegna brota sinna? Nei. Bætum við líðan of­beldis­fórnar­lamba með peningum? Nei. Greiðslur, sama hversu háar, til fórnar­lamba of­beldis eru að­eins viður­kenning á því að á við­komandi hafi verið brotið en bætir engan skaða. Engan. Svo villu­ljós Þór­dísar Elvu er engum til gagns og allra síst þol­endum of­beldis.“