Ekki hægt að byggja hag­vöxt á­fram á fólks­fjölgun

Mariana Mazzucato er prófessor í nýsköpunarhagfræði og opinberri verðmætasköpun við University College í London. Hún talar á fundi forsætisráðuneytisins um atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar sem er í smíðum í næstu viku.

Að mati Mazzucato eru þær áskoranir sem íslenskt hagkerfi stendur frammi fyrir réttilega greindar í drögum að atvinnustefnunni. Hagvöxtur undanfarinna fimmtán ára hafi verið nokkuð kröftugur en knúinn af stórum hluta áfram af fólksfjölgun frekar en framleiðniaukningu.

Verg landsframleiðsla á mann hafi vaxið hægar á Íslandi en í samanburðarlöndum og langflest ný störf á almennum markaði orðið til í greinum þar sem framleiðni er undir meðaltali. Fjármunaeign atvinnulífsins á hvern starfandi einstakling hafi jafnvel dregist saman.

„Þetta mynstur er ekki sjálfbært. Ísland getur ekki byggt framtíðarhagvöxt sífellt á auknu framboði vinnuafls. Næsta vaxtarskeið verður að koma annars staðar frá,“ skrifar Mazzucato í aðsendri grein sem birtist á Vísi í morgun.

Hagvöxtur ekki verkefnið

Í þessu samhengi segir Mazzucato að atvinnustefna geti verið hluti af lausninni en aðeins ef hún sé vel hönnuð. Nútímaleg atvinnustefna eigi að byggja á verkefnum; skýrum, tímasettum markmiðum sem takist á við samfélagslegar áskoranir og virki nýsköpun þvert á atvinnugreinar.

„Hagvöxtur er ekki verkefni í sjálfu sér; hann er afleiðing fjárfestinga og nýsköpunar sem miða að því að leysa raunveruleg vandamál,“ segir hún.

Nefnir hún sem dæmi að verkefni um kolefnishlutleysi krefjist umbreytinga í orkumálum, samgöngum, byggingariðnaði, landbúnaði og iðnaði og skapi þannig ný markaðstækifæri á sama tíma og loftslagsmarkmiðum sé náð.

Samlífi í stað afæta

Þess nálgun krefst annars konar samstarfs hins opinbera og einkageirans en tíðkast hefur til þessa. Nefnir Mazzucato sérstaklega lífvísindageirann þar sem opinberlega fjármögnuð rannsóknarvinna sé einkavædd af stórum lyfjafyrirtækjum með víðtækum einkaleyfum og óhóflegri verðlagningu til að skapa umframhagnað.

„Vistkerfið þarf að byggja á samlífi, ekki afætukerfi,“ skrifar prófessorinn.

Þannig telur Mazzucato að tryggja þurfi að opinber stuðningur við einkageirann skapi raunveruleg samfélagsleg verðmæti. 

Aðgangur að verðmætum endurnýjanlegum orkugjöfum eigi að vera skilyrtur því að fyrirtæki leggi sitt af mörkum til almannahags, fjárfesti í hæfni og menntun starfsfólks, endurfjárfesti hagnaði í raunhagkerfinu frekar en í endurkaupum hlutabréfa, dragi úr kolefnisspori starfseminnar og tryggi að ávinningur skiptist með sanngjörnum hætti.

Nefnir hún sem dæmi að stjórnvöld í Síle setji þau skilyrði fyrir liþíumvinnslu að námufyrirtæki fjárfesti í innlendri virðisaukandi starfsemi og uppfylli sjálfbærnistaðla á sama tíma og ríkið tryggi sér umtalsverðan hlut í hagnaðinum.

„Orkusækinn iðnaður Íslands og ört vaxandi gagnaveraiðnaður bjóða upp á skýr tækifæri til slíks gagnkvæms sambands milli opinbers stuðnings og samfélagslegs ávinnings,“ skrifar Mazzucato.

Metnaðarfull markmið umfram stuðning til valdra atvinnugreina

Ríkisstjórnin hyggst afhjúpa atvinnustefnuna á þessu ári. Mazzucato segir að ákvarðanir sem verði teknar á grundvelli hennar geti mótað efnahagslega þróun Íslands næsta áratuginn og jafnvel lengur.

Ísland hafi tækifæri til að móta sannarlega nútímalega atvinnustefnu sem móti hagkerfið í stað þess að bregðast einungis við markaðsbrestum, og tryggi að opinberar fjárfestingar skapi samfélagsleg verðmæti. 

„Prófraunin verður hvort stefnan marki skýra stefnu fyrir hagkerfið í kringum metnaðarfull markmið, fremur en að dreifa stuðningi á valdar atvinnugreinar,“ skrifar hún.