Upp­bygging félags­legs hús­næðis – með fólkið í for­grunni

Maslow sagði að öruggt skjól væri ein af grunnþörfum mannsins og að skortur á öruggu heimili getur haft víðtæk áhrif á líðan og samfélagslega. Húsnæði hefur margþátta þýðingu svo sem félagslega, efnahagslega og tilfinningalega og gegnir lykilhlutverki þegar kemur að því að fólk upplifi sig öruggt og geti skipulagt líf sitt. Þegar einstaklingar eru sviptir þessu grundvallaröryggi skapast hætta á neikvæðum langtíma félagslegum og andlegum afleiðingum.

Húsnæði er ekki bara fasteign eða markaðsvara. Húsnæði er öryggi, mannréttindi og ein af grunnforsendum þess að fólk geti lifað eðlilegu lífi, haldið heilsu, sinnt vinnu og verið virkir þátttakendur í samfélaginu.

Á borgarstjórnarfundi í gær var tillaga Samfylkingarinnar, Pírata, Sósíalistaflokks Íslands, Flokks fólksins og Vinstri grænna um uppbyggingu félagslegs húsnæðis samþykkt. Tillagan var fjórþætt, fyrst fjallaði hún um að Reykjavíkurborg skuldbindi sig við að veita eiginfjárframlag til fimm ára til að fjölga félagslegum íbúðum. Í öðru lagi að leitað verði nýrra leiða til að hraða uppbyggingu félagslegs húsnæðis í borginni. Í þriðja lagi að greind verði þörf fyrir fjölbreyttara búsetuform, svo sem samfélagsbúsetu og að lokum að móta aðgerðaáætlun til að mæta þörf fyrir þjónustuíbúðir og yfirfara núverandi húsnæði sem telst í þeim flokki.

Þessi tillaga fjallar ekki bara um fjármál eða framkvæmd. Hún er tillaga um ábyrgð. Hún er tillaga sem snýr að því að Reykjavíkurborg standi með fólki og tryggi að uppbygging félagslegs húsnæðis geti orðið bæði öflug og sjálfbærari til framtíðar.

Staðan á húsnæðismarkaði á höfuðborgarsvæðinu hefur lengi verið þröng. Framboð hefur ekki fylgt eftirspurn og leiguverð hefur hækkað mikið, sem hefur bitnað harðast á tekjulægri hópum, ungu fólki, barnafjölskyldum og þeim sem búa við veikara félagslegt bakland. Biðlistar eftir félagslegu húsnæði eru of langir, og við vitum að þegar fólk lendir í ótryggu húsnæði hefur það áhrif sem nær langt út fyrir veggi heimilisins, inn í skólakerfið, velferðarkerfið og á heilsu fólks. Við því erum við að bregðast.

Síðasta árið höfum við líka séð með skýrum hætti hvernig náttúruvá getur á einni nóttu breytt stöðunni á húsnæðismarkaði. Skyndileg og fordæmalaus koma Grindvíkinga inn á húsnæðismarkað sem var ekki hefðbundinn flutningur fólks milli sveitarfélaga, heldur neyðarráðstöfun vegna þess að heilt samfélag var rýmt og fjöldi einstaklinga og fjölskyldna missti heimili sitt. Þetta jók eftirspurn með skömmum fyrirvara og þrýsti enn frekar á markað sem var þegar þaninn. Í slíkum aðstæðum er ekki nóg að horfa aðeins til markaðslögmála. Þá verður hið opinbera að bregðast við — hratt, með skýrri stefnu og félagslegt réttlæti að leiðarljósi.

Í greinargerðinni https://reykjavik.is/sites/default/files/2026-01/tillaga_spjfv-_felagsbustadir.pdf sem fylgdi tillögunni kemur fram sá veruleiki sem Félagsbústaðir standa frammi fyrir sem er að svigrúm félagsins til fjárfestinga er takmarkað, og íbúðir sem keyptar eru á almennum markaði skila jafnvel neikvæðu sjóðstreymi frá fyrsta degi. Ef við ætlum að fjölga félagslegum leiguíbúðum án þess að leiguverð hækki, og um leið tryggja fjárhagslega sjálfbærni til lengri tíma, þá verður borgin að styrkja rekstrargrundvöll Félagsbústaða með beinum hætti. Þar er eiginfjárframlag lykilatriði. Það er forsenda þess að Félagsbústaðir geti byggt upp og keypt íbúðir á þann hátt að það skili jákvæðu sjóðstreymi og stöðugleika.

Tillagan felur líka í sér skýra framtíðarsýn: að borgin leiti nýrra leiða til að hraða uppbyggingu, meðal annars með því að kanna nýtt uppbyggingarlíkan þar sem Reykjavíkurborg eða Félagsbústaðir geti mögulega komið að uppbyggingarverkefnum með beinum hætti sem leiða til fjölgunar félagslegra íbúða á hagkvæmu verði. Þetta er rökrétt leið ef við ætlum að tryggja stöðugt framboð í stað þess að vera of háð takmörkuðum kaupréttareignum eða sveiflum á markaði. Slík nálgun hefur víða gefist vel, meðal annars í borgum eins og Vínarborg og Helsinki, þar sem samblönduð uppbygging hefur tryggt bæði fjölbreytta búsetu og traustan rekstrargrundvöll félagslegra húsnæðisfélaga.

Það skiptir einnig máli að horfa til fjölbreyttari búsetuforma, þar á meðal samfélagsbúsetu, sem getur verið hagkvæm lausn og jafnframt dregið úr félagslegri einangrun. Vilji er til að þróa úrræði sem endurspegla fjölbreytileika samfélagsins og breyttar þarfir, ekki bara eitt form sem á að passa öllum.

Þá er lögð áhersla á að huga sérstaklega að þjónustuíbúðum sem eru nauðsynlegur hluti af velferðarkerfinu. Þar býr fólk sem þarf reglulegan stuðning og aðstoð og á rétt á því að búa í húsnæði sem mætir þörfum þess. Ætlunin er að létta á biðlistum en einnig að yfirfara hvort núverandi húsnæði uppfylli nútímakröfur og móta raunhæfa aðgerðaáætlun.

Tillagan sem samþykkt var í gær er því ábyrg og skynsamleg. Hún er svar við raunverulegum vanda sem við sjáum á hverjum degi í borginni. Þá er hún einnig svar sem byggir á því að borgin hjálpar til þegar ljóst er að markaðurinn nær ekki að tryggja grunnþarfir borgarbúa.

Ég minni á rammasamning ríkis og sveitarfélaga sem var gerður í júlí 2022 en þar var sammælast um það að byggja þurfi 35.000 íbúðir til þess að mæta fyrirsjáanlegri íbúðaþörf á árunum 2023 til 2032 en einnig til að mæta óuppfylltri íbúðaþörf. Á tímabilinu þurfi því að lágmarki að byggja 4.000 íbúðir á ári fyrstu fimm árin og 3.500 íbúðir á ári síðari fimm árin. Þetta hefur allt verið unnið í samvinnu við „markaðinn“ en hefur bara því miður ekki gengið eftir. Á árinu 2025 urðu 3.371 íbúðir fullbúnar, sem er um 8% færri en á árinu 2024 þegar 3.665 íbúðir voru fullbúnar. Samkvæmt greiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hefur ekki náðst að halda í við þessa þörf.

Ljóst er að markmiðum um húsnæðisuppbyggingu hefur ekki verið náð og því verður hið opinbera að bregðast við. Fólk getur ekki verið heimilislaust á Íslandi og það þarf að bregðast við núna. Tillagan styrkir einnig félagslega innviði borgarinnar, styður við fjárhagslega sjálfbærni Félagsbústaða og setur skýr markmið um fjölgun félagslegra íbúða sem við þurfum sannarlega á að halda.

Ég vil byggja borg þar sem fólkið er sett í forgrunn!

Höfundur er formaður borgarstjórnarflokks Samfylkingarinnar og gefur kost á sér í 3.-5. sæti í flokksvali Samfylkingarinnar sem fer fram rafrænt á heimasíðu Samfylkingarinnar nk. laugardag 24. janúar.