Fjarðarheiðargöng: Öryggi, traust og fram­tíð Austur­lands í húfi

Undanfarin ár hafa Fjarðarheiðargöng verið skilgreind sem næsta stóra samgönguframkvæmd Íslands í jarðgangagerð. Sú forgangsröðun var byggð á áratugalangri faglegri vinnu, pólitískri sátt og skýrum samfélagslegum þörfum Austurlands. Ný tillaga að samgönguáætlun 2026–2040 felur hins vegar í sér að verkefninu sé frestað eða það tekið út af forgangslista — ákvörðun sem hefur vakið víðtæka andstöðu meðal íbúa, sveitarfélaga og fagfólks.

Umsagnir sem bárust Alþingi sýna skýrt að hér er ekki um smávægilega forgangsbreytingu að ræða, heldur grundvallaráskorun fyrir öryggi, þjónustu, byggðaþróun og trúverðugleika stjórnvalda.

Brot á trausti og pólitískri sátt

Í gildandi samgönguáætlun frá 2020 voru Fjarðarheiðargöng næsta jarðgangaverkefni að loknum Dýrafjarðargöngum. Sú ákvörðun var samþykkt með víðtækri samstöðu Alþingis og studd af öllum sveitarfélögum Austurlands í gegn um SSA (samtök sveitarfélaga á austurlandi).

Íbúar, fyrirtæki og opinberar stofnanir byggðu á þeirri framtíðarsýn. Skipulag heilbrigðisþjónustu, sameining sveitarfélaga í Múlaþingi og uppbygging atvinnulífs hefur allt miðast við að trygg, heilsárs samgöngutenging milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða væri á næsta leiti.

Að hverfa nú frá þeirri ákvörðun er upplifað sem svik við samfélagið og grefur undan trúverðugleika samgönguáætlana almennt. Langtímastefna verður merkingarlaus ef stórar framkvæmdir eru teknar af dagskrá með hverri nýrri ríkisstjórn.

Öryggi vegfarenda og mannslíf í forgangi

Vegurinn yfir Fjarðarheiði er einn hættulegasti fjallvegur landsins. Hann liggur í yfir 600 metra hæð, lokast oft í tugi daga á ári og uppfyllir ekki nútímaöryggiskröfur. Slysatíðni þar er hærri en á þeim vegum sem önnur fyrirhuguð jarðgöng eiga að leysa af hólmi.

Banaslys og alvarleg umferðarslys síðustu misseri undirstrika að hættan er ekki bara fræðilega möguleg — hún er raunveruleg og endurtekin, sem ógnar lífi íbúa, fyrirtækja og ferðamanna sem leggja leið sína yfir heiðina.

Á meðan aðrir byggðakjarnar á landsbyggðinni hafa fengið jarðgöng sem rjúfa vetrareinangrun býr Seyðisfjörður áfram við eina hættulegustu fjallleið á Íslandi sem gríðarlega oft verður ófær. Það er staða sem stenst hvorki öryggissjónarmið né jafnræðissjónarmið.

Heilbrigðisþjónusta sem verður veikari og dýrari

Frestun Fjarðarheiðarganga hefur alvarleg áhrif á rekstur Heilbrigðisstofnunar Austurlands.

Áætlanir um samþætta heilsugæslu, öfluga bráðaþjónustu og hagkvæmari mönnun byggja á því að starfsfólk og sjúklingar komist greiðlega milli þjónustukjarna. Án ganganna:

• verður mönnun brothættari
• kostnaður vegna varavakta og yfirvinnu hækkar
• samlegð í rekstri næst ekki
• öryggi sjúklinga skerðist gífurlega

Aðgengi að Egilsstaðaflugvelli — lífæð sjúkraflugs — verður áfram ótryggt fyrir íbúa Seyðisfjarðar.

Byggðaþróun, atvinnulíf og alþjóðleg tenging í hættu

Seyðisfjörður er eina alþjóðlega ferjuhöfn landsins. Þar tengjast vöruflutningar og farþegaflutningar við Evrópu beint við flugvöll og þjónustukjarna Austurlands.

Fjarðarheiðargöng eru lykillinn að því að:

• tryggja heilsársflutninga
• styrkja ferðaþjónustu og útflutningsgreinar
• styðja við vöxt Egilsstaða sem þjónustumiðstöðvar
• tengja byggðarkjarna Austurlands í eina heild

Án ganganna verður áfram flöskuháls sem hamlar atvinnuuppbyggingu og dregur úr samkeppnishæfni alls landsvæðisins.

Áhrif á börn, fjölskyldur og jafnræði

Foreldrar á Seyðisfirði lýsa daglegum veruleika þar sem börn þurfa að aka yfir hættulegan fjallveg til að sækja skóla, íþróttir og heilbrigðisþjónustu — oft í erfiðu veðri.

Sum börn missa einfaldlega af tækifærum vegna þess að aðstæður eru of óöruggar.

Konur, aldraðir og fólk með skerta hreyfigetu verða sérstaklega fyrir áhrifum af þessari einangrun, þar sem margir treysta sér ekki yfir heiðina í vondum aðstæðum.

Þetta er þvert á yfirlýst markmið samgönguáætlunar um jafnræði, þarfir barna og samfélagslega þátttöku.

Fagleg rök hunsuð — þrátt fyrir að göngin séu tilbúin

Fjarðarheiðargöng eru:

• fullhönnuð
• öryggismetin
• tilbúin til útboðs
• studd af áratuga rannsóknum

Hundruðum milljóna hefur þegar verið varið í undirbúning.

Engar nýjar faglegar forsendur hafa komið fram sem réttlæta að færa þau niður listann. Breytingin virðist fyrst og fremst pólitísk — ekki byggð á öryggi, hagkvæmni eða samfélagslegum ávinningi.

Niðurstaða: Þetta snýst ekki um forgangsröð á blaði — heldur um framtíð samfélags

Sameiginleg niðurstaða umsagnanna er skýr:

Fjarðarheiðargöng eru ekki sérhagsmunamál Austfirðinga. Þau eru:

✔ öryggisverkefni

✔ heilbrigðismál

✔ byggðastefna í framkvæmd

✔ atvinnu- og útflutningsinnviðir

✔ prófsteinn á trúverðugleika stjórnvalda

Að fresta þeim er að viðhalda hættu, einangrun og óhagkvæmni — og senda skýr skilaboð um að samþykktar áætlanir standi ekki þegar á reynir.

Ef samgönguáætlun á að þjóna markmiðum sínum um öryggi, sjálfbærni og jafna byggðaþróun, þá eiga Fjarðarheiðargöng að vera þar sem þau hafa alltaf verið:

í fyrsta sæti.

Höfundur er sveitarstjórnarfulltrúi í Múlaþingi.