Er verið að eyði­leggja lax­veiði­ár landsins?

Fyrir nokkrum dögum síðan kom í ljós skýrsla sem gerð var í kjölfar erfðarannsóknar Matís á löxum í Laxá í Aðaldal. Niðurstöður skýrslunnar ættu að opna augun hjá þeim sem er annt um náttúru Íslands og þá laxastofna sem hér eru en mögulega er smátt og smátt búið að vera að eyðileggja laxveiðiár á Íslandi síðustu áratugi með seiðasleppingum. Skýrslan er nú aðgengileg á heimasíðu MATÍS.

Umfangsmikil meint fiskirækt (einkum seiðasleppingar) hefur farið fram í Laxá í Aðaldal í áratugi en uppruni undaneldisfisksins er óþekktur. Frá 1984 hafa Á HVERJU ÁRI að meðaltali verið dælt í ána rúmlega 70.000 seiðum eða 42 þúsund smáseiðum og tæplega 31 þúsund gönguseiðum. Þróunin í laxveiðinni í Laxá hefur að mestu verið beint niðurávið síðan á áttunda áratug síðustu aldar, var mest 3063 laxar árið 1978 en minnst 264 laxar árið 2020 (Angling.is). Áin var áður þekkt fyrir mjög hátt hlutfall stórlaxa, um 70%, en árið 2024 var það hlutfall komið niður í 25% (G. Guðbergsson, 2025).

Árið 1980 greindust aðeins rúm 70% laxanna í sýninu af uppruna Laxár í Aðaldal en 30% eru raktir af öðrum uppruna, flestir úr Hofsá og Selá í Vopnafirði og síðan einkum úr stofnum áa á Norðurlandi (að vísu 1 úr Laugardalsá og 1 úr Grímsá). Áfram var seiðum sleppt í ána og árið 2023 var aðeins um 25% laxanna af stofni Laxár í Aðaldal, annar tæpur fjórðungur úr Hofsá, um 15% úr Selá, rúm 7% úr Laugardalsá (í Ísafjarðardjúpi), aðrir einkum úr ám á Norðurlandi.

Oft hefur verið bent á að ein helsta ógnin við íslenska laxastofna er veiði eins og mögulega er staðfest í þessari skýrslu. Þarf mögulega að friða árnar fyrir veiði og ónáttúrulegu inngripi í árnar?

Hér á landi hafa verið stundaðar seiðasleppingar í áratugi í allar helstu og þekktustu laxveiðiár landsins, sem þó hafa hreint ekki haft þörf fyrir þær út frá raunverulegum fiskræktarsjónarmiðum eða til verndar laxastofnanna heldur hefur það verið gert í þeim tilgangi að auka veiði og tekjur af veiðileyfasölu. Út frá niðurstöðum skýrslunnar og þeirri staðreynd að stangveiði hefur dregist saman frá áttunda áratugnum má ætla að seiðasleppingar hafi fremur aukið vandann

En veiðileyfin halda samt áfram að hækka í verði. Fyrirsjáanlegt er að samtökin og nánir stuðningsaðilar veiðiklúbbanna muni leitast við að draga úr áhrifum skýrslunnar og gera lítið úr niðurstöðum hennar, þar sem þær falla hvorki að þeirra málflutningi né hagsmunum þeirra sem fjármagna starfsemina.

Samtök eins og IWF sem gefa sig út fyrir að vera náttúrverndarsamtök vilja gera lítið úr þessari rannsókn enda virðist rótgróin afstaða samtakanna, takmarka getu þeirra til að greina eða viðurkenna þá þróun sem átt hefur sér stað frá áttunda áratugnum. Hví sér þú flísina í auga bróður þíns en tekur ekki eftir bjálkanum í auga þínu á kannski ágætlega við í þessu samhengi.

Eru þessi samtök kannski ekki svo mikil náttúrverndarsamtök en vilja frekar vernda veiðiréttarhafa? Eru þau þá í blindni sinni verstu óvinir íslenskra laxa? Stjórnar veiðileyfaelítan kannski fjölmiðlunum og þá umræðunni? Og stjórnar græðgi umræðunni frekar en náttúruvernd? Þetta eru spurningar sem hver og einn verður að svara fyrir sig.

Höfundur er fiskeldisfræðingur.