Heimskautalandbúnaður ESB

Í umræðunni um stöðu landbúnaðar innan Evrópusambandsins er oft vitnað til „finsku leiðarinnar“ eða heimskautalandbúnaðar sem dæmis um hvernig hægt sé að tryggja rekstrarskilyrði bænda á norðurslóðum. Því er oft haldið fram að með sérstökum undanþágum, líkt og Finnar og Svíar sömdu um, megi blása til sóknar.

Þegar nánar er rýnt í regluverkið, sérstaklega grein 142 í aðildarsamningi Finna, kemur hins vegar í ljós önnur og flóknari mynd. Kerfið snýst ekki um sókn, heldur um verndun. Það er ekki hannað til að efla landbúnaðinn sem atvinnugrein, heldur til að „frysta“ hann í tiltekinni stærð af byggða- og verndunarsjónarmiðum.

Hér eru fimm staðreyndir sem sýna hvernig kerfið virkar í raun og veru – og hvers vegna það getur virkað sem hemill á nýsköpun og framleiðni aukningu.

Bannað að stækka

Grundvallar misskilningurinn í umræðunni er sá að stuðningurinn sé opinn og ótakmarkaður. Staðreyndin er sú að ríkisstyrkirnir eru bundnir við fast framleiðslumagn, oft miðað við stöðuna eins og hún var árin áður en gengið var í sambandið eða við upphaf samningstímabils.

Ef bóndi framleiðir umfram þetta viðmiðunarmagn, fellur stuðningurinn niður á þann hluta framleiðslunnar. Þar sem markaðsverð á norðurslóðum stendur sjaldnast undir framleiðslukostnaði án styrkja, þýðir hver aukalítra eða aukakíló í raun taprekstur. Bóndinn er því fastur í „fortíðarkvóta“.

Nýsköpun borgar sig ekki

Í heilbrigðum rekstri er markmið tækninýjunga – t.d. mjaltaþjóna eða betri ræktunartækni – að auka afköst og framleiðni. Með því að framleiða meira, lækkar einingakostnaðurinn.

Innan heimskautakerfisins er þessu snúið á hvolf. Þar sem ekki má auka framleiðslumagnið (bannað að stækka), getur bóndinn ekki nýtt tæknina til að stækka kökuna. Fjárfesting í dýrri tækni verður því oft óarðbær, því tekjurnar geta ekki vaxið í takt við afkastagetuna. Kerfið hvetur því óbeint til stöðnunar í tæknivæðingu.

Allt endurskoðað á 5 ára fresti

Það er algengur misskilningur að undanþágurnar séu varanlegur réttur sem meitlaður er í stein. Þótt heimildin til að veita styrki sé í aðildarsamningnum, þá er útfærslan háð samþykki Framkvæmdastjórnar ESB.

Þessi leyfi eru veitt tímabundið, oftast til fimm ára í senn. Þetta skapar mikla óvissu. Landbúnaður er atvinnugrein sem krefst langra afskriftartíma – fjósbygging er fjárfesting til 20-30 ára. Að búa við rekstrarumhverfi sem gæti breyst verulega á fimm ára fresti dregur úr vilja banka og bænda til að ráðast í nauðsynlegar endurbætur.

Ekki undanþága, heldur verndunaraðgerð

Kerfið er í eðli sínu ekki undanþága frá samkeppnisreglum til að skapa forskot, heldur hert aðgerð vegna verndunarsjónarmiða. ESB lítur á norðurslóðalandbúnað sem félagslegt verkefni frekar en efnahagslegt. Markmiðið er að halda landinu í byggð og koma í veg fyrir að landbúnaður leggist alveg af, en ekki að hann blómstri á markaðslegum forsendum.

Samkeppnisbannið suður fyrir 62°

Kjarninn í innri markaði ESB er frjálst flæði vöru. En heimskautalandbúnaðurinn er undantekning sem staðfestir regluna. Skilyrðið fyrir hinum auknu ríkisstyrkjum er skýrt: Þeir mega ekki raska samkeppni á innri markaðnum.

Í reynd þýðir þetta að afurðirnar, sem eru niðurgreiddar með þessum hætti, mega ekki keppa við vörur frá löndum sunnan 62. breiddargráðu. Ef finnskur landbúnaður myndi eflast það mikið að hann færi að flytja út ódýrar vörur til Þýskalands, myndi ESB skrúfa fyrir styrkina samstundis. Norðurslóðalandbúnaðurinn er því í raun „friðlýstur“ á afmörkuðu svæði, án möguleika á að sækja fram á stærri markaði.

Niðurstaða

Heimskautalandbúnaður ESB er kerfi sem heldur lífi í bændum, en setur þá um leið í spennitreyju. Það tryggir óbreytt ástand en refsar fyrir vöxt og nýsköpun. Fyrir ríki sem horfa til þessa fyrirkomulags er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að þetta er ekki tæki til sóknar

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.