Öskrað á of litlu sviði

Birtingur – Leikfélag Akureyrar. 2. sýning 27. febrúar 2026

Leikstjórn og leikgerð: Bergur Þór Ingólfsson. Höfundur: Voltaire. Leikmynd: Sigríður Sunna Reynisdóttir. Búningar: Björt Marta Gunnarsdóttir. Tónlist: Þorvaldur Bjarni Þorvaldsson. Lýsing: Lárus Heiðar Sveinsson. Leikarar: Hjalti Rúnar Jónsson, Hólmfríður Hafliðadóttir, Niels Thibaud Girerd, Sólveig Guðmundsdóttir og Urður Bergsdóttir.

Skynsemi frekar en óskhyggja

Birtingur eftir Voltaire telst eitt af höfuðverkum upplýsingarinnar. Bókin er skrifuð árið 1759 og gerir höfundurinn stólpagrín að svokallaðri ,,bjartsýnis heimspeki“ manna á borð við Leibnitz og Popes. Þeirra heimspeki var kristileg í eðli sínu og gekk út á að heimurinn (skapaður af guði) væri fullkominn í eðli sínu. Persónan Altúnga, heimiliskennarinn og heimspekingur í kastala greifans í Vestfalíu, er talsmaður þessarar kenningar í bókinni og hann útskýrir í upphafi verksins að í besta heimi allra heima hafi allt sinn tilgang – nef manna eru gerð til að halda uppi gleraugum, fæturnir skapaðir til að bera skó, grjót hefur orðið til svo hægt sé að byggja kastala og svínin gerð til að hægt sé að éta þau.

Þessu trúir Birtingur í blindni enda ástfanginn af dóttur greifans – Kúnígúnd, sem hann telur fegursta sköpunarverk allra sköpunarverka. En Voltaire var maður upplýsingarinnar. Hann trúði á skynsemishyggju. Menn upplýsingarinnar, á borð við Kant, litu ekki á heiminn sem fullkomið sköpunarverk heldur endurspeglaði heimurinn eðli og innræti mannsins. Þýski heimspekingurinn Immanuel Kant lagði til dæmis ríka áherslu á að það væri á ábyrgð hvers einstaklings að uppfræða sig. Upplýsingin, að hans mati, væri ,,lausn mannsins úr viðjum þess ósjálfræðis sem hann á sjálfur sök á,“ skrifaði Kant í frægu svari við spurningunni: Hvað er upplýsingin?

Til að sýna fram á fáránleika kenninga Altúngu lætur Voltaire endalausar hörmungar ganga yfir persónur sögunnar. Birtingur er rekinn úr kastala greifans fyrir að kyssa Kúnígúnd. Hann lendir í stríðsátökum í Búlgaríu, upplifir jarðskjálfta í Lissabon, er pyntaður af rannsóknarrétti, Altúnga er hengdur, Kúnígúnd nauðgað og Birtingur hýddur.

Það myndi taka of mikið pláss að fara yfir allar þær raunir sem persónur sögunnar lenda í en alltaf er Birtingur sami bjartsýnismaðurinn – trúir því að allt sé þetta hluti af hinu guðlega plani sem Altúnga boðaði í kastalanum. Alveg þar til í lok sögunnar þegar hann kemst að hinni frægu (og nokkuð umdeildri) niðurstöðu að heimurinn sé kannski ekki bestur allra heima heldur þurfi hver einstaklingur að hugsa um sjálfan sig og rækta garðinn sinn.

Stór sýning á litlu sviði

Leikstjórinn Bergur Þór Ingólfsson tekur þá ákvörðun að nota tiltölulega fáa leikara í sýningunni sem bregða sér í hin ýmsu hlutverk. Á baksviðinu er þó einnig stór hljómsveit (spilarar úr Sinfóníuhljómsveit Norðurlands) sem Þorvaldur Bjarni Þorvaldsson stjórnar en hann semur alla tónlist verksins. Segja má að sýningin reyni á þanþol sviðsins í samkomuhúsinu. Þrátt fyrir fáa leikara fékk maður oft á tilfinninguna að það væri þröngt á þingi á sviðinu enda mikið um leikmuni, búninga og senuskiptingar auk þess sem hljómsveitin tekur sitt pláss.

Leikritið hófst af miklum krafti en var samt nokkuð kaflaskipt. Stundum var hlaupið hratt yfir sögu en svo hægðist mjög á tempóinu í öðrum atriðum eins og sögu kerlíngarinnar þar sem þau eru á leið til hafnar í Góðviðru. Eins skemmtileg og vel skrifuð þessi frásögn er (og nær yfir tvo kafla í bókinni) er spurning hvort ekki hefði verið hægt að nýta söngleikjaformið betur í stað þess að hægja á sýningunni með svona langri einræðu.

Tónlistin, sem Þorvaldur Bjarni semur og flytur með hljómsveitinni, var nokkuð skemmtileg blanda af framsæknu rokki, poppi og ballöðum. Sýningin er á mörkum þess að vera leikrit með söngvum eða söngleikur. Samþætting tónlistar og leiks fannst mér takast einna best í El Dóradó-atriðinu strax eftir hlé og lokaatriðið var einnig eftirminnilegt.

Gallinn við tónlistina, og þá erum við kannski komin aftur að takmörkum samkomuhússins, var að maður greindi varla orðaskil í söngnum þegar hljómsveitin spilaði undir af krafti og allir tóku þátt. Stundum fannst mér leikararnir hreinlega öskra texta sinn í stað þess að syngja. Það varð til þess að maður fylgdi illa sögunni eða því sem var að gerast í sönglögunum. Eflaust væri þessu öðruvísi farið í nútímalegri sal þar sem hljómurinn og tæknibúnaður er betri.

Flottir ungir leikarar

Niels Thibaud Gerard leikur Birting og er orkumikill og með skemmtilega sviðsorku. Hann er miðpunktur nánast allra sena verksins og sá eini sem skiptir aldrei um hlutverk. Þetta er erfitt hlutverk og stundum varð Níels aðeins of mikill áhorfandi að atburðarrásinni þar sem litríkar aukapersónur stela senunni. Svo var annað sem mér fannst skrýtið, þar sem þetta er jú söngleikur, að Birtingur á ekkert flott söngnúmer og söng ekki með í lokalaginu – mér fannst vanta að aðalpersóna verksins ætti sitt eigið stef eða lag. Mig langaði að heyra Níels syngja!

Reynsluboltinn Sólveig Guðmundsdóttir er í hlutverki sögumanns og bar af öðrum leikurum í raddbeitingu og var eftirminnileg í ýmsum aukahlutverkum eins og kellíngunni og parísarlöggunni sem fór mikinn í frábæru slap stick atriði. Hólmfríður Harðardóttir var skemmtilega óhefluð í hlutverki Kúnígúndar og ég hafði gaman af hversu villt og kraftmikil hún var í söngnum.

Urður Bergsdóttir leikur ýmis hlutverk í sýningunni en það reynir einna mest á hana í hlutverki Altúngu. Af hverju kona er valin í það hlutverk veit ég ekki en í meðförum Urðar varð skopstælingin og gervið á Altúngu aðeins of fyrirferðarmikil. Voltaire gerir nægilega mikið grín að heimspekingnum í gegnum texta verksins og ég hefði kosið aðeins hófstilltari nálgun (Kúnígund var til dæmis gerð ljót í lok sýningarinnar án þess að fara í neitt gervi).

Hjalti Rúnar Jónsson var frábær í hlutverki svartsýnismannsins Marteins og átti að mínu mati besta söngatriði sýningarinnar um borð í skipinu eftir hlé. Það var í raun eina söngnúmerið þar sem maður náði fullkomlega textanum. Hjalti er greinilega hörkusöngvari og réði fullkomlega við skemmtilega tónsmíð Þorvaldar Bjarna.

Leikrit í leikriti

Bergur Þór Ingólfsson er gríðarlega reynslumikill leikstjóri og hefur leikstýrt sýningum á borð við Mary Poppins, Billy Elliot og Bláa hnettinum. Það er alltaf spennandi þegar leikhússtjóri bregður sér í leikstjórnarhlutverkið og sjá hvað hann kemur með að borðinu. Eitt stílbragð sem Bergur notaði í sýningunni og mér fannst spennandi var þegar leikararnir duttu úr ,,karakter“ og fóru að rífast um hlutverkaskipan í verkinu. Þetta heppnaðist vel í byrjun verksins þar sem Sólveig og Hólmfríður tókust á um hvor þeirra ætti að leika Kúnígúnd (æskan varð ofan á) og svo aftur í lokin þegar Kúnígúnd er orðin gömul og ljót og Hólmfríður vill skila hlutverkinu til Sólveigar – sem er þá bara sátt við sitt hlutskipti.

Ég hefði verið spenntur fyrir að sjá Berg opna enn frekar á þessar dyr og nota oftar í verkinu – það hefði verið spennandi að sjá leikarana þurfa hreinlega finna út úr því hvernig koma eigi þessari flóknu og viðamiklu sögu á svið og takast enn frekar á um hlutverk sín í verkinu.

Annað sem ég var ekki svo hrifinn af tengdist þýðingu verksins. Halldór Laxness þýddi Birting á tólf dögum en ég veit ekki hversu lengi Bergur var að. Ég var hins vegar ekki hrifinn af nútímalegum tilvísunum í textanum. Persónur klyfja á orðunum ,,What the fuck“ og einn af verri óþokkunum í verkinu bar nafnið Don Rabbí Epstein. Eflaust átti þetta að undirstrika hversu vel verkið á við samtíma okkar en ég get sem áhorfandi séð sjálfur um að draga þær ályktanir án þess að samtímanum sé slengt framan í mann með þessum hætti.

Niðurstaða

Birtingur er fjörlegur en kaflaskiptur söngleikur. Verkið er þó nánast einu númeri of stórt fyrir litla sviðið í samkomuhúsinu og hefði verið gaman að heyra tónlistina í stærri sal og betri hljómburði. Ungir leikarar sýna hvers þeir eru megnugir og kjarni verksins kemst nokkuð vel til skila.