Er ó­heppni hjúkrunar­fræðingurinn raun­veru­lega ó­heppinn?

Í íslenskri þjóðfélagsumræðu skýtur reglulega upp kollinum ákveðin staðalímynd sem við getum kallað „óheppna hjúkrunarfræðinginn“. Þetta er sagan af heiðarlegum launþega sem horfir með vaxandi skelfingu á svartnættið þar sem höfuðstóll verðtryggða fasteignalánsins bólgnar út í heimabankanum mánuð eftir mánuð. Greiðslubyrðin hækkar og uppgjöfin virðist alger. Það er auðvelt að finna til samkenndar með þessari upplifun, enda er það sálfræðilega lýjandi að sjá skuldir sínar hækka í krónutölu þrátt fyrir skilvísa greiðslu afborgana. En þegar rýnt er fram hjá nafnstærðunum og horft á hörðu efnahagslegu staðreyndirnar, teiknast upp allt önnur og mun bjartari mynd af raunveruleikanum.

Týnda kaupmáttaraukningin

Það sem gleymist nánast undantekningarlaust í þessum harmagrát er mikilvægasti þáttur jöfnunnar, nefnilega raungildi launanna sem notuð eru til að borga af láninu. Frá ársbyrjun 2022 hefur almenn launaþróun ekki bara haldið í við verðbólguna, heldur skilað umtalsverðri kaupmáttaraukningu. Þegar búið er að draga frá allar hækkanir á vöru, þjónustu og húsnæði situr eftir hrein umframhækkun upp á um 7%. Við þetta bætast síðan þættir sem vinna gríðarlega hratt með launþegum þegar líður á lánstímann. Má þar nefna starfsaldurshækkanir, þar sem hjúkrunarfræðingurinn færist jafnt og þétt upp um launaflokka eða þrep samkvæmt kjarasamningum einfaldlega vegna aukinnar reynslu. Með aldrinum fylgir jafnframt aukin ábyrgð, til að mynda í formi nýrra stöðu, vaktstjórnar eða sérhæfingar, sem skilar sér beint í enn hærra launaumslagi. Þegar öllu er á botninn hvolft hefur þessi einstaklingur stærri hluta af ráðstöfunartekjum sínum aflögu í dag en fyrir fjórum árum til að takast á við lánið. Ef þessari hreinu kaupmáttaraukningu er beint markvisst í auka-innborganir á höfuðstól lánsins skapast snjóboltaáhrif sem vinna hratt á verðbótunum og draga verulega úr bæði lánstíma og heildarkostnaði. Stærðfræðin vinnur einfaldlega með lántakanum ef rétt er á spilunum haldið.

Að kíkja í „pakkann“: Innri gengisfelling og evrópskur veruleiki

Þegar fólk fær hnút í magann við að horfa á krónutölur lánanna sinna hækka, kallar það oft eftir því að „kíkja í pakkann“ – að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru í þeirri von að lánin verði loksins stöðug. En sá pakki kemur með fórnarkostnaði sem er sjaldan ræddur jafn opinskátt og höfuðstóll verðtryggðra lána. Með inngöngu í myntbandalag gefum við upp sjálfstæðan gjaldmiðil. Það þýðir að þegar efnahagsáföll skella á, sem gerist óhjákvæmilega í öllum hagkerfum, getur krónan ekki lengur tekið höggið og haldið

hjólum atvinnulífsins gangandi. Þá tekur við fyrirbæri sem kallast innri gengisfelling. Í raunveruleika evrópsks launþega þýðir þetta gjarnan beinar launalækkanir eða launafrystingu. Til að gera atvinnulífið samkeppnishæft á ný er kostnaður skorinn niður beint í gegnum launaumslögin og naflaun geta beinlínis lækkað. Því fylgir oft stórfellt atvinnuleysi þegar fyrirtæki og stofnanir, sem geta ekki mætt áföllum með gengissigi, neyðast til að segja upp fólki í stórum stíl. Ofan á þetta bætist síðan oft á tíðum harkalegur niðurskurður ríkisins á grunnþjónustu á borð við heilbrigðiskerfið, til þess eins að standast ströng ríkisfjármálaviðmið myntbandalagsins.

Raunveruleg óheppni

Við skulum því máta evrópska pakkann við húseigandann. Á evrusvæðinu gæti hjúkrunarfræðingurinn vissulega glaðst yfir því að höfuðstóll lánsins stæði í stað. En hvaða máli skiptir stöðugur höfuðstóll ef þú hefur misst vinnuna í uppsagnahrinu sem fylgir innri gengisfellingu? Eða ef launin þín hafa verið fryst eða beinlínis lækkuð á sama tíma og vinnuálagið er aukið vegna niðurskurðar á spítalanum? Þá situr viðkomandi uppi með óbreytta greiðslubyrði í evrum, en þarf að reyna að standa straum af henni með skertum launum eða lágum atvinnuleysisbótum. Það er staða sem gerir stöðuga afborgun fljótt að algjörri martröð. Íslenska leiðin, með sinni sýnilegu verðbólgu, dreifir áfallinu á okkur öll og ver atvinnustigið. Það getur vissulega verið sársaukafullt á að horfa á blaði, en svo lengi sem kjarasamningar skila kaupmáttaraukningu á bakvið tjöldin höfum við bæði tekjurnar og atvinnuöryggið til að borga reikninginn.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.