Bóka­söfn gegn ein­mana­leika

Einmanaleiki og félagsleg einangrun eru ekki lengur jaðarvandamál heldur ein af stóru lýðheilsuáskorunum samtímans. Rannsóknir sýna að langvarandi einmanaleiki getur haft alvarleg áhrif á bæði andlega og líkamlega heilsu, meðal annars í formi aukinnar streitu, hækkaðs blóðþrýstings og aukinnar hættu á þunglyndi. Í þessari umræðu er þó oft horft fram hjá einu aðgengilegasta og áhrifaríkasta úrræði samfélagsins, almenningsbókasöfnum.

Almenningsbókasöfn hafa lengi verið mikilvægar stofnanir í íslensku samfélagi og gegna lykilhlutverki í að efla menntun, menningu og lýðheilsu. Á undanförnum árum hefur hlutverk þeirra í baráttunni gegn einmanaleika og félagslegri einangrun fengið aukna athygli, ekki síst vegna þess að bókasöfn bjóða upp á opin, örugg og hlutlaus rými þar sem fólk getur dvalið án þess að þurfa að kaupa sér aðgang. Fyrir mörg eru bókasöfn einu staðirnir þar sem hægt er að vera innan um annað fólk án kröfu um þátttöku og það skiptir máli.

Bókasöfn eru ekki bókageymslur heldur lifandi samfélagsmiðjur sem tengja saman fólk af ólíkum uppruna og á mismunandi æviskeiðum. Fyrir eldri borgara, sem oft standa frammi fyrir minnkandi tengslaneti og aukinni einangrun, geta bókasöfn boðið upp á leshringi, spjallhópa og fræðsluviðburði sem skapa vettvang fyrir samskipti og samveru. Fyrir börn og ungt fólk eru sögustundir, námskeið og fjölbreytt fræðslustarfsemi mikilvægir þættir í félagslegum þroska og auka tækifæri til tengslamyndunar. Fyrir fólk á vinnualdri geta bókasöfn verið rými til náms, vinnu og samfélagslegrar þátttöku utan hefðbundins vinnuumhverfis.

Andleg heilsa er órjúfanlega tengd félagslegri velferð. Bókasöfn eru rými þar sem gestir upplifa öryggi, ró og tilfinningu fyrir því að tilheyra. Þar er að finna bækur og annað efni sem fjallar um geðheilbrigði og vellíðan, auk þess sem mörg bókasöfn bjóða upp á viðburði sem styðja við andlega heilsu, svo sem listsköpun, hugleiðslu og samveru í notalegu umhverfi.

Í lýðheilsusamhengi gegna almenningsbókasöfn einnig lykilhlutverki með því að tryggja aðgang að áreiðanlegum upplýsingum, fríu interneti og stafrænum innviðum. Stafræn einangrun er raunverulegt vandamál og fyrir mörg er bókasafnið lykillinn að því að nýta rafræna þjónustu, halda tengslum við samfélagið og taka virkan þátt í samtímanum. Með námskeiðum í stafræni hæfni, fræðslu um heilsueflingu og stuðningi við ævilanga menntun vinna bókasöfn markvisst að því að draga úr félagslegri útilokun.

Almenningsbókasöfn eru lausnin, ekki munaður í góðæri heldur grunninnviðir samfélags sem vill standa vörð um velferð, þátttöku og mannlega reisn. Ef stjórnvöld og sveitarfélög taka lýðheilsu og samfélagslega samheldni alvarlega þurfa þau að líta á bókasöfn sem virka samstarfsaðila í baráttunni gegn einmanaleika, en ekki útgjaldalið sem sífellt má skera niður þegar þrengir að.

Höfundur er deildarstjóri á Borgarbókasafni Reykjavíkur.