Gagnaver gæti hitað upp hús Bol­víkinga

„Með tiltölulega litlu gagnaveri væri hægt að nýta glatvarma úr kælikerfum þess til að hita upp stóran hluta húsa í Bolungarvík,“ segir Þorsteinn. Bolvíkingar njóta ekki jarðvarma til orkuvinnslu og húshitunar eins og víða annars staðar á landinu og húshitunarkostnaður er því fremur hár, líkt og víða á Vestfjörðum. 

Á sama tíma hefur gengið erfiðlega að koma fallorkukostum í framkvæmd vegna tregðu í kerfinu sem hefur áhrif á afhendingaröryggi raforku í landshlutanum. Því hefur þurft að reiða sig á varaaflsstöð sem er knúin díselolíu. 

Gagnavershugmyndin er eitt þeirra tækifæra sem voru skoðuð meðan Þorsteinn var framkvæmdastjóri Bláma, samstarfsverkefnis Landsvirkjunar, Orkubús Vestfjarða og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins sem hefur það að markmiði að stuðla að orkuskiptum á Vestfjörðum. Þorsteinn lætur brátt af störfum og færir sig yfir til Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi.

Að hans mati eru fjölmörg tækifæri til orkuvinnslu og orkunýtingar á Vestfjörðum og nauðsynlegt að hugsa út fyrir kassann til að koma hreyfingu á málaflokkinn. Nýting glatvarma úr gagnaverum sé ein slík hugmynd, sérstaklega á svæðum þar sem ólíklegt er að finna jarðhita.

Að nýta glatvarma frá gagnaverum til að hita hús er ekki lengur fjarlæg hugmynd heldur lausn sem þegar er notuð á Norðurlöndum. Í kringum Helsinki er glatvarmi úr gagnaverum nýttur til húshitunar fyrir allt að 250.000 notendur. Í Odense í Danmörku er glatvarmi frá gagnaveri Meta nýttur til að hita um 11.000 heimili og í Mäntsälä í Finnlandi fá um 2.500 heimili heitt vatn úr kælikerfi gagnavera.

Í öllum þessum verkefnum er grunnurinn sá sami: gagnaverið þarf að vera tengjanlegt hitaveitu eða fjarvarmaveitu, hægt þarf að vera að fanga varmann úr kælikerfum þess og síðan þarf varmadælubúnað til að hækka hitastigið svo það nýtist til húshitunar.

Til þess þyrfti þó aukna orku á Vestfjörðum og arðbær verkefni til að réttlæta slíka uppbyggingu. Gagnaver gæti verið eitt þeirra. Þannig gæti það orðið forsenda fyrir því að sjálfbær fallorka yrði virkjuð á Vestfjörðum og um leið aukið raforkuöryggi. Síðan myndi glatvarminn nýtast til húshitunar og orkan því nýtt tvisvar.

Blámi brúi bilið

Blámi var settur á fót árið 2021 og Þorsteinn ráðinn skömmu síðar. Frá upphafi var áhersla lögð á nýsköpun og þróun tækifæra í orkuskiptum og orkunýtingu á Vestfjörðum.

Þorsteinn segir einn stærsta ávinninginn af starfinu hafa verið að leiða saman aðila sem annars hefðu ekki endilega unnið saman.

„Ef eitthvað hefur orðið mér sérstaklega ljóst á síðustu árum þá er það hversu mikilvægt samstarf er þegar kemur að svona verkefnum. Enginn einn aðili getur leyst þetta einn.“

Hann nefnir sérstaklega aðkomu Landsvirkjunar að Bláma, áhuga fyrirtækja fyrir vestan, stuðning Orkusjóðs og aðkomu stjórnvalda, meðal annars við jarðhitaleit og önnur verkefni sem geti skapað grundvöll að nýrri orkunýtingu og aukinni verðmætasköpun.

Gagnaver gæti skapað hvata fyrir nýja orkuvinnslu

Að mati Þorsteins eru gagnaver spennandi kostur, enda sé sá iðnaður í miklum vexti. Með því að koma upp gagnaveri í Bolungarvík sem notar stöðuga raforku væri kominn notandi á svæðið sem gæti stutt við uppbyggingu dreifiveitu og orkuvinnslu.

Í hans huga er þetta kjarni málsins.

„Ef okkur tekst að láta þetta hanga saman, orkuvinnslu og notkun, skapast traustur grunnur fyrir uppbyggingu flutningskerfisins og í leiðinni fáum við ‘stafræna hitaveitu’ sem nýtist til að hita heimili og mannvirki. Auðvitað er þetta ákveðin draumsýn en ef okkur tækist þetta værum við sem samfélag mun betur sett og kynnumst að fullnýta orkuna með tilheyrandi verðmætasköpun og lífsgæðum.“

Mótsögnin í kerfinu

Þorsteinn segir stærstu skýringarnar á því að Vestfirðir sitji eftir þegar kemur að raforkuöryggi felast í veikburða flutningskerfi, flóknu regluverki og mjög löngum leyfisferlum.

„Það sem kom mér persónulega mest á óvart þegar ég fór að vinna í kringum orkumál er hversu þungt og tímafrekt það er að koma nýjum orkuverkefnum í framkvæmd.“

Að hans mati birtist þar skýr mótsögn í íslenska kerfinu. Vestfirðir búa við orkuskort og hafa þurft að reiða sig á 11 megavatta dísilknúna varaaflsstöð þegar raforkuöryggið hefur verið í hættu. Það tók um 36 mánuði að koma henni í gang frá því að ákveðið var að reisa hana. Á sama tíma getur það tekið fjölda ára, jafnvel áratugi, að koma sjálfbærri vatnsaflsvirkjun í gegnum leyfisferli og til framkvæmda.

Þorsteinn segir þessa stöðu beinlínis öfugsnúna í landshluta sem býr yfir raunverulegum möguleikum til að auka sjálfbæra orkuvinnslu úr fallvötnum. Hann bendir á að með áframhaldandi uppbyggingu í atvinnulífi og samfélagi á Vestfjörðum sé líklegt að raforkuþörfin aukist enn frekar á næstu árum. Ef ekki tekst að styrkja flutningskerfið og koma nýrri sjálfbærri orkuvinnslu hraðar í gegn gæti niðurstaðan orðið sú að reisa þurfi aðra dísilknúna varaaflsstöð í stað þess að virkja hreina fallorku.

„Vestfirðir hafa í raun setið á hakanum þegar kemur að uppbyggingu raforkukerfisins og nýrri orkuvinnslu en það sem er merkilegt er að þrátt fyrir það hefur svæðinu tekist að byggja upp mjög öflugt atvinnulíf.“

Í því felst, að mati Þorsteins, kaldhæðni sem erfitt er að horfa fram hjá. Á sama tíma og Vestfirðir hafa bæði tækifæri og þörf fyrir meiri sjálfbæra orku gæti svæðið, ef ekkert breytist, þurft að treysta enn frekar á dísil.

Ráðherrar reyni að höggva á hnútana

Þrátt fyrir þessa gagnrýni bendir Þorsteinn á að einnig sé mikilvægt að halda því til haga að Guðlaugur Þór Þórðarson, þáverandi ráðherra í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, hafi byrjað að einfalda og greiða úr kerfinu og að núverandi ráðherra, Jóhann Páll Jóhannsson, hafi gert mikið til að höggva á þá hnúta sem tafið hafa framgang verkefna.

Þannig hafi verið gengið rösklega til verka til að eyða óvissu um Hvammsvirkjun og fleiri framkvæmdir, mikilvægir vatnsaflskostir hafi nýlega verið samþykktir í orkunýtingarflokk rammaáætlunar og gerðar hafi verið veigamiklar breytingar á lagaumgjörð ferlisins.

Jafnframt liggi fyrir Alþingi frumvarp um viðamikla einföldun og samræmingu leyfisferla í umhverfis- og orkumálum, með breytingum á 12 lagabálkum. Markmiðið sé að stytta afgreiðslutíma, samræma leyfisveitingar og tryggja að virkjunarkostir komist hraðar til framkvæmda.

Þorsteinn segir rétt að nefna þetta sérstaklega.

„Það er líka sanngjarnt að segja að það sé greinilega vilji til að höggva á marga af þessum hnútum. Það skiptir máli og það á að segja það alveg eins og er.“

Þurfum við meiri orku?

Í sambandi við aukna orkuvinnslu liggur beinast við að spyrja hvort það þurfi endilega að fjölga notendum og hvenær sé komið nóg.

Þorsteinn segir þá umræðu bæði eðlilega og nauðsynlega en telur jafnframt að skoða verði málið í stærra samhengi.

„Við höfum náð góðum árangri á Íslandi í að byggja upp sjálfbæra orkuframleiðslu á samkeppnishæfu verði og laða til landsins öflug erlend fyrirtæki sem skapa störf og skila verulegum útflutningstekjum. Í upphafi voru það álverin sem lögðu grunninn að uppbyggingu stórra vatnsaflsvirkjana og flutningskerfisins, en á síðustu árum hafa gagnaver og landeldisfyrirtæki bæst í hóp stórnotenda.

Við erum að mörgu leyti að nýta innviði og orkuvinnslu sem byggð var upp fyrir áratugum til að knýja álver, en nýtist nú einnig til að reka gagnaver og framleiða lax. Þetta undirstrikar að þær ákvarðanir sem teknar eru í dag geta skapað grunn að auknum lífsgæðum og verðmætasköpun áratugum seinna.“

Sterkt atvinnulíf þrátt fyrir veikburða innviði

Þótt lækkun kostnaðar við húshitun sé ofarlega í huga í uppgjöri hans hjá Bláma nefnir Þorsteinn fleiri tækifæri sem tengjast sterkari orkuinnviðum á Vestfjörðum. Þar má nefna landtengingu skemmtiferðaskipa, stærri seiðaeldisstöðvar, frekari nýtingu jarðhita og fjölbreyttari iðnað sem byggir á tryggu aðgengi að raforku.

„Tækifærin eru mjög fjölbreytt og mikilvægt að grípa þau.“

Í stuttu máli segir hann að Vestfirðir hafi þegar sýnt að þar sé hægt að byggja upp öflugt atvinnulíf við krefjandi aðstæður. Næsta skref sé að tryggja að orkuinnviðirnir fylgi þeirri þróun svo Vestfirðir geti haldið áfram að skapa þjóðinni verðmæti og byggt undir lífskjör á Íslandi.