Að kaupa burt vandann

Sigfús Aðalsteinsson skrifar 8. apríl 2026 10:32

Að tryggja öllum börnum aðgengi að leikskólaplássi er ekki „bara“ þjónusta heldur grundvallarstoð í velferðarsamfélagi. Leikskólar sinna ekki aðeins umönnun heldur gegna þeir lykilhlutverki í þroska, menntun og félagsmótun barna á fyrstu árum ævinnar. Rannsóknir á sviði menntunar og barnasálfræði hafa ítrekað sýnt að snemmtæk íhlutun og skipulagt leikskólastarf hefur jákvæð áhrif á málþroska, félagsfærni og síðar námsárangur.

Jafnræði og þátttaka á vinnumarkaði

Aðgengi að leikskólum er einnig eitt mikilvægasta jafnréttismál samtímans. Þegar foreldrar og þá sérstaklega mæður hafa tryggt aðgengi að barnsins að leikskóla eykst þátttaka þeirra á vinnumarkaði. Þetta hefur bein áhrif á tekjur heimilanna, skatttekjur hins opinbera og ekki síst efnahagslegt sjálfstæði fjölskyldunnar.

Í löndum þar sem leikskólastarfið er sterkt og aðgengi gott, er atvinnuþátttaka foreldra almennt hærri en þar sem því er ábótavant. Þetta er staðfest í alþjóðlegum samanburði, meðal annars frá OECD.

Hætta á skekkju með heimgreiðslum

Nú eru einhverjir frambjóðendur flokka í borgarstjórnarkosningum farnir að gæla við foreldra með svokölluðum heimgreiðslum. Heimgreiðslur til foreldra eru kynntar af þeim sem valkostur sem eykur frelsi fjölskyldna. Hins vegar sýna gögn frá Norðurlöndum (t.d. Noregi og Finnlandi) að slíkar greiðslur geta haft ófyrirséðar afleiðingar eins og minni þátttöka á vinnumarkaði og þá sérstaklega hjá konum, sem þá veldur tekjumissi til lengri tíma og getur aukið kynbundinn launamun.

Þá er félagsleg staða barna mun lakari og börn sem eru utan leikskólanámsins missa af skipulögðu námi og félagslegri örvun á mikilvægum þroskaskeiðum. Það að bornin leiki meir smahliða en saman á fyrstu árunum breytir því ekki að félagsskilningur, þroski og örvun er barninu naupðsynleg á sínum fyrstu skerfum út í lífið.

Ójöfnuður eykst því heimgreiðslur eru oftar nýttar af tekjulægri hópum, sem getur aukið bilið milli barna hvað varðar undirbúning fyrir grunnskóla. Þetta á ekkis síst við börn foreldra sem ekki tala íslensku og eru líklegasti hópurinn til að þiggja þessar greiðslur og þá með tilheyrandi einangrun barnsins.

Biðlistar og „snyrting“ vandans

Ef heimgreiðslur eru nýttar sem leið til að „draga úr“ biðlistum, án þess að raunverulega fjölga leikskólaplássum, skapast hætta á skekkju í stjórnsýslu því biðlistinn minnkar á pappírunum, en raunveruleg þörf er enn til staðar og eykst. Vandinn er því færður frá kerfinu yfir á heimilin og skortur á innviðum er ekki leystur heldur falinn.

Þetta getur grafið undan trausti á opinberri stefnumótun, þar sem mælikvarðar endurspegla ekki raunverulega stöðu.

Langtímahugsun skiptir öllu máli

Við höfum keyrt á þá leið að leikskólinn sé sé framtíð barnsins. Fjárfesting í leikskólakerfinu skilar sér margfalt til baka. Hagfræðilegar greiningar (m.a. frá James Heckman, Nóbelsverðlaunahafa í hagfræði) sýna að ávinningur af snemmtækri menntun er einn sá mesti sem þekkist í opinberum fjárfestingum.

Það þýðir að hver króna sem fer í leikskóla sparar síðar kostnað í menntakerfi og félagskerfi, samfélagið fær betur undirbúna einstaklinga og atvinnulíf styrkist.

Niðurstaða

Að halda leikskólum opnum og aðgengilegum öllum börnum er ekki aðeins spurning um þjónustu heldur um framtíðarsýn samfélagsins. Heimgreiðslur geta virkað sem einföld lausn til skamms tíma, virka eins og að mála yfir ryðið en fela í sér raunverulega áhættu ef þær eru notaðar til að leysa kerfislægan skort. Skort sem hefur myndast vegna skilningsleysis á rekstri leikskólanna og eyðslu sem á sér engin takmörk í eitthvað sem skiptir engu máli og má þar helst nefna skelfinguna í Brákarborg. Þar var keypt gömul bygging fyrir verð eins leikskóla. Síðan var eytt verði þriggja leikskóla til viðbótar, annars vegar til að gera einhvern tískuskóla þar sem kostnaður var á við tvo slíka og svo viðgerðir sem eru að kosta einn slíkan. Þetta mál er meir en trannsóknarvert því bruðlið með almannafé er fáránlegt.

Sjálfbær leið í uppbyggingu og rekstri leikskóla er að skilja rekstur þeirra.

Markmið Okkar Borg X- R eru: