Ei­líf glötun bíður ekki endi­lega bóka í ruslagámum

„Þessi um­fjöllun um að fólk væri svo hrætt við að henda bókum minnti mig á að ég hef oft getað friðað fólk með þeirri stað­reynd að það eru lög á Ís­landi um skyldu­skil,“ segir Kristjana Mjöll.

„Þannig að þegar þú ert að taka til í bóka­skápnum hennar ömmu og velta fyrir þér hvort þú eigir að henda ein­hverri bók eftir Guðrúnu frá Lundi þá geturðu verið nokkuð viss um það að hún er og verður áfram til.“

Hún telur því rétt og þarft að minna á lög um skyldu­skil bóka sem mikilvægt inn­legg í um­ræðuna sem hófst eftir að rit­höfundurinn Hall­grímur Helga­son rakst á inn­bundin verk Þór­bergs Þórðar­sonar og Halldórs Lax­ness í pappírs­gámi Sorpu.

„Fólk hringir náttúru­lega alveg líka í okkur, eins og Bjarna bók­sala, og spyr hvort við viljum ekki fá eitt­hvað af bókum, til dæmis þegar verið er að taka til í dánar­búum og við metum hvert til­felli fyrir sig en oft eigum við efnið fyrir.”

Ég hef til dæmis alltaf getað fengið mömmu mína til þess að grisja bóka­skápinn sinn með því að fletta upp bókum og sýna henni að við eigum viðkomandi bók í fjórum ein­tökum, meira að segja nákvæm­lega þessa sömu prentun, og hún þurfi því ekki að hafa neinar áhyggjur. Þannig að þótt þú hendir bók þá mun hún varðveitast og ekki falla í gleymskunnar dá þó að þitt ein­tak fari í ruslið.“

Gróður­hús menningar­flórunnar

Kristjana Mjöll segir skyldu­skila­lögin ná yfir allt út­gefið efni á prenti, einnig það efni sem fram­leitt er er­lendis fyrir ís­lenska út­gef­endur eða höfunda. „Þetta á við um bækur, tíma­rit, dag­blöð, plaköt og meira að segja mat­seðla á veitingastöðum og bæklinga eins og til dæmis frá Rúm­fata­lagernum.

Öllu þessu á að skila til okkar til varðveislu þannig að tryggt sé að það sé alltaf til ein­tak af hverju einu og einasta,“ segir Kristjana Mjöll og bendir á að lögin nái einnig til staf- og raf­rænnar út­gáfu; hljóð- og raf­bóka, tón­listar, kvik­mynda og vefsíðna sem enda á punktur is.

„Með þessu móti lifa verkin áfram sem hluti af menningar­arfi ís­lensku þjóðarinnar og endur­spegla þá fjöl­breyttu menningar­flóru sem ríkir hverju sinni.“

Árvakur bókanjósnari

Kristjana telur þó rétt að minna á að skyldu­skilin, sem slík, eru ekki örugg trygging fyrir enda­lausu fram­halds­lífi bóka­texta, sér­stak­lega ekki í seinni tíð þegar öll út­gáfa er orðin ein­faldari og auðveldari. Bæði í kjölfar stafrænu byltingarinnar auk þess sem prentun er­lendis færist stöðugt í aukana og mikið um að höfundar gefi verk sín út sjálfir án aðkomu rót­gróinna for­laga.

Skilin á bókum sem prentaðar eru hér heima eru hins vegar enn í nokkuð öruggum og föstum skorðum. Ís­lenskar prent­smiðjur skila öllu sem úr þeirra vélum rennur reglu­lega til Lands­bóka­safnsins og bókaút­gáfurnar eru vita­skuld vel meðvitaðar um hvað til þeirra friðar heyrir í þessum efnum.

„Þetta er ákveðið vanda­mál og fólk sem er ekki al­mennt í bókaút­gáfu er ekki alltaf meðvitað um skyldu­skilin og þessar bækur berast okkur ekkert nema viðkomandi viti af þeim, sem er miður og gæti sett bókaþjóðina í annað kvíðakast vegna þess að þar af leiðandi eru þær í meiri hættu á því að falla í gleymskunnar dá. Og þá þarf ég að hlaupa af stað, banka, pota og vera eins og ein­hver njósnari að fletta fólki upp á já.is og Face­book og svona til þess að heyra í þeim.“

Bækur þurfa pláss

Sjálf­sagt er megin­ástæða þess að fólk neyðist til að farga bókum að þær eru í eðli sínu pláss­frekar sem sjálf­krafa felur einnig í sér að hvorki Góði hirðirinn, Bjarni í Bóka­kaffinu né aðrir sem höndla með notaðar bækur geti ekki tekið við öllu sem þeim berst.

Lands­bóka­safnið lýtur vita­skuld þessu sama lög­máli. „Nei, við erum ekki með enda­laust pláss,“ segir Kristjana og hlær. „Það sem fólki finnst alveg magnað og er reyndar skemmti­legt við okkur er að það er ekki bara eitt ein­tak sem kemur til okkar.“

Lögunum sam­kvæmt ber að skila Lands­bóka­safni fjórum ein­tökum af öllu sem prentað er í fleiri en 50 ein­tökum. Og ekki nóg með það þar sem þetta á ekki aðeins við um fyrstu prentun. Skyldu­skil eru einnig á öllum endur­prentunum og endur­út­gáfum í til dæmis kiljum.

„Þannig að við eigum að eiga allar út­gáfur og endur­prentanir, inn­bundnar og kiljur,“ segir Kristjana og bendir því á að um­fang mikið lesinna og prentaðra höfunda, á borð við Arnald Indriða­son, Yrsu Sigurðar­dóttur og Halldór Lax­ness, sé því um­tals­vert í geymslum safnsins.

Bók­hlaðan tekur lengi við

„For­gangs­röðunin á ein­tökunum fjórum er þannig að fyrsta ein­takið, svo­kallað varðveislu­ein­tak, er geymt í vara­eintaka­safninu okkar sem er í gamla Héraðs­skólanum í Reyk­holti í Borgarfirði.

Þar geymum við bækur, tíma­rit og dægur­prent, eins og við köllum bæklingana sem við eigum að safna, og ekki eru margar hillur eftir þar þannig að ekki eru mörg ár í að hún verði of lítil.

Síðan geymum við eitt ein­tak hérna niðri í lestrar­sals­láni þar sem fólk getur komið og skoðað. Síðan sendum við eitt ein­tak norður á Amts­bóka­safnið á Akur­eyri og þar er náttúru­lega heldur ekkert eilífðarpláss en þetta er gert til þess að tryggja að eitt ein­tak sé að­gengi­legt í þeim lands­hluta.“

Kristjana segir að­spurð að góðu heilli sé enn nóg pláss eftir í Bók­hlöðunni en þangað fer fjórða ein­takið, útlán­sein­takið, sem fólk getur fengið lánað til að lesa heima. „Þannig að ef þú hendir bók í dag en langar svo skyndi­lega að lesa hana eftir 30 ár þá geturðu komið hérna á safnið þar sem hún er lík­lega til útláns.“

Menningar­arfur framtíðar

Skyldu­skilin eru eitt megin­hlut­verk Lands­bóka­safnsins enda er þeim ætlað að tryggja varðveislu samtíma­menningarinnar þannig að menningar­arfur framtíðarinnar sé öllum að­gengi­legur til fróð­leiks og rannsókna um ókomna tíð, eins og Kristjana orðar það.

Hún bendir á að þannig virki skyldu­skilin ekki síst sem ákveðin líf­trygging fyrir bækur sem fara ekki hátt, til dæmis ljóða­bækur og sjálfsút­gefnar skáldsögur lítt þekktra rit­höfunda, að ógleymdum bókum sem á sínum tíma voru ein­hverra hluta litnar horn­auga. „Eins og til dæmis Rauða serían, sem þótti nú ekki merki­leg á sínum tíma, og gamla góða Ís­fólkið. Í dag má segja að þetta séu merkar heimildir um sinn tíðaranda og eru nú ofar­lega í hillum allra bóka­safna.“

Fall­valtur fróð­leikur

Varðveisla óáþreifan­legra vefsíðna er, eins og dæmin hafa sannað, ekki síður mikilvæg í menningar- og sögu­legu sam­hengi. „Við söfnum ein­mitt öllum vefsíðum sem enda á .is,“ segir Kristjana og rifjar upp þegar fimm ára frétta­kafli hvarf spor­laust þegar fretta­bladid.is hvarf við gjaldþrot Frétta­blaðsins.

„Ég man eftir deginum þegar ég mætti í vinnuna um morguninn og sá bara í fjölmiðlum að Frétta­blaðið væri hætt. Þá rukum við til og það var bara allt ræst. Ég bað sér­fræðing okkar, sem heldur utan um vefs­afnið, um að taka af­rit af vef Frétta­blaðsins strax. Ég aflaði okkur svo PDF-inu af síðasta blaðinu og fór svo í að tryggja okkur prentút­gáfuna líka. Þetta skiptir máli. Þetta er sagan.“

Kristjana segir að fyrir utan mikilvægi þess að grípa söguna áður en hún rennur okkur úr greipum geti varðveisla fróð­leiks einnig haft skemmti­gildi fyrir þjóðina og nefnir þá Tímarit.is sérstaklega.

„Þetta er einn merki­legasti vefurinn okkar og sá mest sótti hjá okkur en væri ekki til í þeirri mynd sem hann er ef ekki væri fyrir skyldu­skilin. Vegna þess að við myndum blöðin frá fyrri tíð, áður en PDF kom til, og við eigum þau vegna skyldu­skilanna,“ segir hún og minnir á að PDF-út­gáfur blaða og tíma­rita heyri að sjálfsögðu undir skila­skylduna.

„Þess vegna eigum við allt Frétta­blaðið. Þannig að það eru margar hliðar á þessu og fólk áttar sig kannski ekki alveg á hversu mikið við græðum á þessu og hvernig þetta nýtist okkur bæði í tóm­stundum og við fræðslu, kennslu og fræði­mennsku.

Vilji fólk ganga úr skugga um hvort efni frá því hafi borist Lands­bóka­safninu í skyldu­skilum bendir Kristjana því á að fletta upp titlinum á lbs.leitir.is eða senda fyrir­spurn á skyldu­skil@lands­boka­safn.is.