Grinda­vík og Hvera­gerði talin í mestri hættu vegna eld­gosa

Þetta má lesa úr tveimur nýjum skýrslum sem Veðurstofan birti í dag. Önnur ber heitið Hraunvá á Reykjanesskaga en hin Hraunvá á höfuðborgarsvæðinu. 

Þær eru liður í langtímaáhættumati vegna jarðskjálfta, eldgosa og annarrar jarðvár á Reykjanesskaga sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið fól Veðurstofunni að vinna í ársbyrjun 2024 í kjölfar aukinnar virkni á svæðinu. Hættumatið nær frá Reykjanestá í vestri að Ölfusá í austri og Hvalfirði í norðri.

Í inngangi segir að núna þegar nýtt gosskeið sé hafið á Reykjanesskaga, eftir áttahundruð ára goshlé, blasi nýr veruleiki við íbúum Reykjanesskaga. Auknar líkur séu á að eldgos, hraunflæði og aðrar afleiðingar kvikuhreyfinga geti valdið usla á skaganum á næstu áratugum. Því sé mikilvægt að vinna langtímahættu- og áhættumat vegna eldfjallavár á Reykjanesskaga.

Veðurstofan bendir á að niðurstöðum sé ekki ætlað að segja ekki til um hvar og hvenær næsta eldgos verður og hvort hraun renni á tilteknu svæði á næstu árum. Þær svari því heldur ekki hvað telst vera „ásættanleg áhætta“ hvað varðar búsetu eða starfsemi á svæðinu.

Slíkar upplýsingar gagnist þó við framtíðarskipulag, mynda undirstöðu fyrir góða landnýtingu og styrkingu innviða. Auk þess gagnist niðurstöður til að skilgreina mótvægisaðgerðir og auðvelda viðbragð ef til þess kemur að ómissandi eða mikilvægir innviðir verði fyrir tjóni.

Þrír bæir í mestri hættu

Þegar eldgosavá gagnvart byggð er metin skera þrír bæir sig úr; Grindavík, Hveragerði og hluti Hafnarfjarðar. Þá liggja bæjarmörk Garðabæjar nærri svæði þar sem líkur eru taldar á gosupptökum.

„Grindavík er útsett fyrir mjög mikilli hættu á hraunflæði og mjög miklum líkum á gosopnun, en Hveragerði er útsett fyrir mjög mikilli hættu á hraunflæði. Hlutar Hafnarfjarðar eru um einn kílómetra frá svæðum þar sem líkur á hraunflæði eru mjög miklar,“ segir í skýrslu Veðurstofunnar.

Grindavík er staðsett á svæði þar sem líkur á gosupptökum eru metnar miklar. Grindavík er jafnframt það þéttbýli sem liggur næst líklegum gosupptökum á Reykjanesskaga.

Á Suðurnesjum sýna hraunhermanir að hraun geta einnig runnið til Hafna, Innri-Njarðvíkur, Voga og Vatnsleysustrandar, þótt líkurnar á hraunflæði á þeim stöðum séu aðeins metnar litlar til nokkrar.

Bæjarmörk Hafnarfjarðar eru tæplega þrjá kílómetra frá svæðum þar sem líkur á gosupptökum eru taldar töluverðar og bæjarmörk Garðabæjar eru í um 3,5 kílómetra fjarlægð frá svæðum þar sem metnar eru töluverðar gosupptakalíkur, segja skýrsluhöfundar.

„Hveragerði, líkt og Grindavík, er útsett fyrir hraunflæði en líkurnar eru metnar töluverðar til miklar eftir því hvaða sviðsmynd er skoðuð. Eldstöðvakerfin sem geta veitt hrauni á Hveragerði eru Hengill og Hrómundartindur.“

Þá er suðvesturhluti Hafnarfjarðarbæjar á svæði með töluverðar til miklar líkur á hraunflæði við ákveðna sviðsmynd sem gerir ráð fyrir meðalstóru hrauni sem flæði langt.

Höfuðborgarsvæðinu er talin stafa mest ógn af eldstöðvakerfum Krýsuvíkur og Brennisteinsfjalla. Bent er á að hraun með upptök innan beggja eldstöðvakerfa hafi runnið inn á núverandi byggð svæði höfuðborgarsvæðisins eftir landnám og í nútíma í jarðsögunni.

Höfuðborgarsvæðið að mestu talið í lítilli hættu

„Á stærstum hluta höfuðborgarsvæðisins eru líkur á gosupptökum metnar mjög litlar en líkurnar aukast til suðausturs í átt að eldstöðvakerfum Krýsuvíkur og Brennisteinsfjalla. Í suðausturhluta Hafnarfjarðar eru svæði þar sem líkur á gosupptökum eru metnar töluverðar til miklar og eins er lítið svæði innan marka Garðabæjar þar sem líkur á gosupptökum eru metnar töluverðar.“

Þá eru líkur á hraunflæði metnar mjög litlar til litlar á meginhluta höfuðborgarsvæðisins en líkurnar sagðar aukast til suðausturs eins og líkur á gosupptökum. 

Fimm megin hraunrennslisleiðir að byggð höfuðborgarsvæðisins eru taldar upp þessar:

1. Meðfram Krýsuvíkurvegi inn á Vellina og að Straumsvík í Hafnarfirði.

2. Meðfram Kaldárselsvegi/Lækjarbotnum í átt að Hafnarfjarðarhöfn og Urriðakotsvatni.

3. Meðfram Bruna, Vífilsstaðahrauni og Garðahrauni í átt að Garðabæ.

4. Um Heiðmörk að Elliðavatni og niður Elliðaárdal.

5. Meðfram þjóðvegi frá Hengli að Elliðavatni og þaðan niður Elliðaárdal.

„Af sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu er Hafnarfjarðarbær berskjaldaðastur fyrir hraunflæði. Ástæðan er nálægð við svæði innan eldstöðvakerfis Krýsuvíkur þar sem miklar líkur eru á gosupptökum og hraunflæði, en sveitarfélagið er einnig útsett fyrir hraunflæði frá Brennisteinsfjöllum þó það eigi að mestu við um óbyggt svæði.“

Líkur á hraunflæði eru í einni sviðsmynd metnar töluverðar á hlutum af Völlunum, iðnaðarsvæði í Kapelluhrauni og í byggð nálægt Lækjarbotnum. Jafnframt er vísað til jarðsögunnar en hún sýni glögglega að hraun bæði frá Krýsuvíkurkerfinu, það er Kapelluhraun, Óbrinnishólahraun, Selhraun og Geldingahraun; og frá Brennisteinsfjallakerfinu, það er Hellnahraun og Skúlatúnshraun; hafi runnið um svæði þar sem byggð er núna í Hafnarfirði.

Þótt líkur séu taldar á gossopnun í jaðri Garðabæjar er bent á að stærsti hluti byggðar í Garðabæ sé staðsettur á svæðum þar sem líkur á hraunflæði eru metnar mjög litlar til litlar.

Stærsti hluti byggðar innan Reykjavíkur er sagður með litlum til mjög litlum líkum á hraunflæði. Þó eru líkur á hraunflæði metnar nokkrar á byggð svæði í kringum Norðlingaholt, Breiðholtsbraut og svæði meðfram Elliðaám, þar á meðal hlutar Víðidals og svæði nálægt Árbæjarstíflu.

Þótt jarðsagan sýni að mörg hraun hafi runnið um landsvæði suðurhluta Reykjavíkurborgar er bent á að langflest þeirra stöðvuðust í Heiðmörk. Leitahraun sé þó öðruvísi. Það rann um þrjátíu kílómetra en það sé óvanalega langt. Upptök hraunsins eru austan Bláfjalla og Vífilsfells, innan eldstöðvakerfis Brennisteinsfjalla, og það stöðvaðist í Elliðaárvogi þar sem nú er Geirsnef.

„Líkur á hraunflæði er metnar litlar í neðanverðum Elliðaárdal þar sem Leitahraun rann fyrir 5.200 árum,“ segir í skýrslunni um höfuðborgarsvæðið.

Fjórar jarðvarmavirkjanir innan eldstöðvakerfa

Þegar kemur að virkjunum og tengdum innviðum er því lýst að þær fjórar jarðvarmavirkjanir, sem nýta jarðhita frá háhitasvæðum Reykjanesskaga til raforku- og varmaframleiðslu, eru allar staðsettar innan eldstöðvakerfa Reykjaness, Svartsengis og Hengils. Virkjanirnar fjórar: á Reykjanesi, í Svartsengi, á Hellisheiði og á Nesjavöllum, eru allar staðsettar á svæðum á efsta hættustigi. Veitukerfi, svo sem raflínur og hitaveitulagnir, sem tengjast virkjununum, liggja einnig um þessi svæði.

„Þar af leiðandi er ljóst að ef eldstöðvakerfin virkjast og eldgos hefjast, eru virkjanir og tengdir innviðir innan viðkomandi eldstöðvakerfis útsett fyrir mikilli vá. Þetta hefur ítrekað sýnt sig fyrir eldstöðvakerfi Svartsengis í yfirstandandi atburðum á Sundhnúks gígaröðinni.“

Aðrar raflínur, Sogslína 2, Sogslína 3 og Búrfellslína 3, liggja yfir eldstöðvakerfi Hengils og Hrómundartindar og eru í hættu ef umbrot verða innan þessara eldstöðvakerfa. Búrfellslína 3 liggur einnig yfir eldstöðvakerfi Krýsuvíkur.

Þjóðvegir liggja um hættusvæði

Margir vegir eru á svæðum á efsta hættustigi, annaðhvort vegna gosupptaka eða hraunflæðis. Þannig liggur Suðurlandsvegur milli Reykjavíkur og Ölfuss á nokkrum stöðum yfir svæði á miklum hættusvæðum ef umbrot hefjast í eldstöðvakerfum Hengils eða Brennisteinsfjalla.

Yfir sextíu kílómetrar af Suðurstrandarvegi eru á svæðum með hæstu flokkun hraunavár. Suðurstrandarvegi gæti verið ógnað af hraunum frá eldstöðvakerfum Brennisteinsfjalla, Krýsuvíkur og Svartsengi.

Stórir kaflar Grindavíkurvegar eru innan svæða með mjög mikla hættu vegna staðsetningar hans innan eldstöðvakerfis Svartsengis eins og hefur þegar sýnt sig í yfirstandandi umbrotahrinu í Svartsengi.

Stuttir kaflar Þorlákshafnarvegar eru á hættusvæðum nálægt Hveragerði, Nesjavallaleið er í hættu og sömuleiðis Bláfjallavegur. Þrengslavegur er berskjaldaður á svæði milli Litla-Meitils og Sandfells.

Ein höfn er staðsett á svæði á efsta hættustigi, Grindavíkurhöfn, hún er berskjölduð fyrir hraunavá, segir skýrslan.

Tvö vatnsból neysluvatns, Kaldárbotnar í Hafnarfirði og Selhæðir í Hveragerði, eru staðsett á efsta hættustigi. Við Gvendarbrunna, vatnsból Reykjavíkur, eru líkur á hraunflæði metnar litlar samkvæmt öllum sviðsmyndum.

Ekki reynt að meta hvar næst gýs eða hvenær

Skýrslunar tvær sem komu út í dag eru hluti af skýrslum sem unnar eru á Veðurstofunni í tengslum við heildstætt langtímahættu- og áhættumat vegna eldfjallavár á Reykjanesskaga. Verkefninu er lýst sem umfangsmiklu. Meginmarkmið þess er sagt að draga úr tjóni með áherslu á innviði. Það sé unnið í skrefum og stefnt að því að ljúka því á næsta ári.

Veðurstofan tekur fram að ekki sé verið að fullyrða að þær sviðsmyndir sem nefndar eru komi til með að raungerast í framtíðinni. Vegna mikillar óvissu í endurkomutíma eldgosa á Reykjanesskaganum sé ekki unnið með tölulegt mat á líkum á hraunflæði eða gosupptökum innan tiltekins tímabils.