Hve­nær slítur maður við­ræðum og hve­nær slítur maður þeim ekki?

Landskjörstjórn gerði athugasemd við orðalag sem lagt er til að notað verði í þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður við Evrópusambandið sem á að fara fram í sumar á dögunum. Taldi hún gildishlaðið að spyrja hvort „halda eigi áfram“ aðildarviðræðum þar sem enn sé deilt um hvort að umsókn Íslands sé virk.

Þræturnar um stöðu umsóknarinnar hafa blossað upp við og við allt frá því að þáverandi ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks taldi sig hafa rekið nagla í líkkistu þeirra árið 2015.

Þegar viðræðurnar sigldu í strand höfðu samningamenn Íslands og Evrópusambandsins þegar lokað nokkrum samningsköflum. Deilan um hvort umsókn Íslands sé enn virk virðist því hverfast um hvort hægt verði að byggja á grunninum sem var lagður í tíð eftirhrunsstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna eða hvort hefja þurfi viðræðurnar á byrjunarreit.

Stjórnarandstaðan heldur því fram að viðræðum Íslands við ESB hafi verið slitið með bréfum Sigmundar Davíð Gunnlaugssonar, þáverandi forsætisráðherra og núverandi formanns Miðflokksins, og utanríkisráðherra hans árið 2015.

Ríkisstjórnin telur umsóknina þó aldrei hafa verið formlega dregna til baka enda hafi Alþingi aldrei samþykkt það. Evrópusambandið telur umsóknina enn virka og að hún hafi aldrei verið afturkölluð.

Pólitíski ómöguleikinn

Utanríkisráðuneytið reifaði afstöðu sína til stöðu umsóknarinnar í greinargerð sem það vann að beiðni utanríkismálanefndar Alþingis í ágúst. Í því voru samskipti stjórnvalda við Evrópusambandið rakin frá því að viðræðurnar stöðvuðust í aðdraganda þingkosninga árið 2013.

Eftir stjórnarskiptin 2013 var ekki lengur meirihluti á þingi fyrir áframhaldandi viðræðum. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur mynduðu ríkisstjórn undir forsæti Sigmundar Davíðs.

Aldrei var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort viðræðunum skyldi haldið áfram sem Sigmundur Davíð hafði sterklega gefið í skyn í kosningabaráttunni að yrði látin fara fram.

Bjarni Benediktsson, þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, lét þá hafa eftir sér þau fleygu orð að „pólitískur ómöguleiki“ væri að ljúka viðræðunum þegar báðir stjórnarflokkarnir væru því andvígir.

Stjórnarsáttmáli flokkanna gerði ráð fyrir að „hlé“ yrði gert á aðildarviðræðum og að úttekt yrði gerð á þeim. Ekki yrði haldið áfram með aðildarviðræður nema eftir þjóðaratkvæðagreiðslu.

Veltu fyrir sér tveimur leiðum

Í minnisblaði sem Gunnar Bragi Sveinsson, þáverandi utanríkisráðherra, tók saman um stöðu umsóknarinnar í ágúst 2013 var tekið fram að hléið sem hefði verið gert væri ekki slit á viðræðunum.

Gunnar Bragi lagði fram þingsályktunartillögu um að draga umsóknina til baka í febrúar 2014 en hún var ekki afgreidd úr utanríkismálanefnd eftir fyrstu umræðu á þingi. Hann vísaði síðar til hennar sem tillögu um að „taka skrefið til fulls og draga aðildarumsókn til baka“ í minnisblaði til ríkisstjórnar í ágúst 2014.

Í sama minnisblaði ræddi hann tvær leiðir til þess að breyta stöðu umsóknarinnar. Annars vegar að að leggja fram nýja þingsályktunartillögu um að draga umsóknina til baka eða að ráðherrar sendu ESB bréf þar sem þeir áréttuðu afstöðu þáverandi ríkisstjórnar til umsóknarinnar.

Ný þingsályktunartillaga þessa efnis var lögð fram í ríkisstjórn í desember 2014 en aldrei lögð fyrir Alþingi.

Kæri Edgar

Í staðinn sendi Gunnar Bragi bréf til Edgars Rinkevics, þáverandi utanríkisráðherra Lettlands sem þá var með formennsku í ESB, þar sem hann talaði um að stöðva viðræðurnar að fullu. Það væri bjargföst trú þáverandi ríkisstjórnar að ekki skyldi líta á Ísland sem umsóknarríki.

Utanríkisráðuneytið vitnar í greinargerð sinni í orð Birgis Ármannssonar, þáverandi þingforseta og þingmanns Sjálfstæðisflokksins, um að bréfið hafi aðeins verið ítrekun á afstöðu ríkisstjórnarinnar og því hafi þingið ekki þurft að hafa aðkomu að því. Bréfið fæli ekki í sér afturköllun á umsókninni.

Gunnar Bragi sagði í umræðum um skýrslu hans um Evrópumál á þingi í mars 2015 að málið væri þá á borði ESB og það væri þess að vega og meta hvernig það brygðist við bréfinu. Stefna ríkisstjórnarinnar um að vilja ekki í ESB væri skýr.

„Frá því verður ekki vikið nema nýr meirihluti skapist á Alþingi en til þess þarf þá nýja ríkisstjórn og að mínu mati nýtt umboð og endurnýjun umsóknar. Myndist sá meirihluti er ekkert í þeim ákvörðunum sem nú hafa verið teknar af hálfu núverandi ríkisstjórnar sem heftir för slíks meirihluta að þessu leyti, það er að því gefnu að ESB láti sem ekkert hafi í skorist og taki Samfylkingunni og öðrum þeim sem henni fylgja greinilega að málum í blindni jafn fagnandi og á árinu 2009,“ sagði Gunnar Bragi og virtist þá lýsa þeim aðstæðum sem nú eru uppi á Alþingi.

Í viðtali við Morgunblaðið sagði Gunnar Bragi málið komið á endastöð.

„Menn geta kallað það hvað sem er. Ég hef ekki sent neitt bréf þar sem fram kemur að einhverju sé rift eða það dregið til baka,“ sagði Gunnar Bragi sem taldi ríkisstjórnina ekki bundna af neinum ákvörðunum forvera hennar.

Kæri Jean-Claude

Sigmundur Davíð ítrekaði innihald bréfs Gunnars Braga til Evrópu í bréfi sem hann skrifaði Jean-Claude Juncker, þáverandi forseta framkvæmdastjórnar ESB, í mars 2015. Þar sagði hann ríkisstjórn hans engin áform hafa um frekari viðræður og að skuldbindingar fyrri ríkisstjórnar væru fallnar úr gildi.

„Fyrir vikið er Ísland ekki lengur umsóknarríki um aðild að Evrópusambandinu,“ skrifaði Sigmundur Davíð í íslenskri þýðingu.

Síðar sagði hann eftir fund með Juncker og Donald Tusk, þáverandi forseta leiðtogaráðs ESB, að Ísland væri ekki lengur umsóknarríki. Hann hefur síðar haldið því fram að evrópsku leiðtogarnir hafi viðurkennt þar að Ísland hafi slitið viðræðunum.

Utanríkisráðuneytið segir að þessu bréfi Sigmundar Davíðs hafi aldrei verið svarað. Rinkevics, utanríkisráðherra Lettlands, hafi þó staðfest að hann hefði móttekið bréf Gunnars Braga og að tekið yrði tillit til þess.

Þyrftu að taka sér penna í hönd einu sinni enn

Eftir bréfaskriftir Gunnars Braga og Sigmundar Davíðs til meginlandsins vísaði framkvæmdastjórn ESB til stöðunnar þannig að Ísland tæki ekki lengur þátt í aðildarviðræðum.

Talsmaður stækkunarsviðs framkvæmdastjórnarinnar sagði fjölmiðlum að Ísland yrði ekki fjarlægt af lista umsóknarríkja. Til þess þyrfti formlegt bréf frá ríkisstjórn Íslands til leiðtogaráðs ESB um að umsóknin væri formlega afturkölluð.

Utanríkisráðuneytið bendir í þessu samhengi á að Sviss hafi dregið sína umsókn til baka árið 2016, tæpum aldarfjórðungi eftir að Svisslendingar höfnuðu aðild að EES-svæðinu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svissnenska þingið hafði þá formlega samþykkt að draga umsóknina til baka.

Á þeim árum sem síðan eru liðin hefur sambandið vísað til stöðu umsóknar Íslands með sambærilegum hætti. Eftir að núverandi ríkisstjórn setti það í sáttmála sinn að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræðurnar staðfestu bæði framkvæmdastjóri viðskiptamála og forseti framkvæmdastjórnar ESB að umsókn Íslands væri enn gild.

Hefði átt að fara fyrir utanríkismálanefnd

Utanríkisráðuneytið byggir rök sín um að umsóknin hafi ekki verið afturkölluð einnig á því að þáverandi ríkisstjórn hafi ekki lagt bréf sín til ESB fyrir utanríkismálanefnd Alþingis. Þingskaparlög geri ráð fyrir að meiriháttar utanríkismál komi á borð hennar.

Hefði ríkisstjórnin litið á bréfin tvö sem formlega afturköllun á umsókninni hefði það verið lágmarksskylda hennar við þingið að hafa samráð við utanríkismálanefnd.

„Hvorki orðalag ofangreindra bréfa né málsmeðferð fyrir þinginu bera með sér að um formlega afturköllun á aðildarumsókn Íslands að ESB hafi verið að ræða heldur áréttingu á því að viðræðum hefði verið hætt og ekki ætti að líta á Ísland sem umsóknarríki,“ segir í greinargerð ráðuneytisins til utanríkismálanefndar.