Lyftum arkitektúrnum upp

Það er eitthvað að hreyfast í umræðunni um arkitektúr og skipulag. Fleiri hafa skoðun, segja hana upphátt og vilja skilja. Spurningin er hvort við höfum náð einhvers konar botni og séum loksins komin á þann stað að geta lyft umræðunni upp á hærra plan. Er þetta óskhyggja í mér?

Ég er ekki arkitekt, en hef unnið með arkitektúr mest alla mína starfsævi, m.a. með fókus á miðlun. Það hefur kennt mér að góður arkitektúr verður ekki bara til í hönnuninni sjálfri heldur líka í samtalinu í kringum hana. Ef við tölum ekki um arkitektúrinn, útskýrum hann og gerum hann sýnilegan, þá fær hann einfaldlega ekki það vægi í samfélaginu sem hann á skilið.

Fyrir rúmum tuttugu árum var ráðist í stórt og markvisst miðlunarátak í Kaupmannahöfn, Copenhagen X, sem ég starfaði sjálf við sem hluti af Danska Arkitektúr Centrinu. Verkefnið stóð í tíu ár og naut verulegs fjárhagslegs stuðnings frá Kaupmannahafnarborg, Frederiksberg Kommune og sjóðnum Realdania. Samtals yfir einn milljarð íslenskra króna. Þetta var raunveruleg fjárfesting í því að lyfta umræðunni um arkitektúr og borgarþróun upp á nýtt plan í borginni; markviss uppbygging á þekkingu, samtali og sýnileika sem hafði áhrif langt út fyrir fagið sjálft.

Ástæðan var ekki síst sú að verkefni eins og Kalvebod Brygge í Kaupmannahöfn hafði risið og nær allir voru sammála um að þar, í miðri borg með útsýni yfir höfnina, hefðu orðið skipulagsmistök. Svæðið einkennist af stórum, einhæfum skrifstofubyggingum, ómanneskjulegum skala, líflausum jarðhæðum og veikum tengslum við umhverfið. Fyrsti fasi í nýja hverfinu Ørestad var svo annað dæmi sem alls ekki þótti hafa heppnast vel. En umræðan stoppaði ekki við gagnrýnina. Fjárfestingin í miðluninni fór í að byggja upp þekkingu og samtal, bæði hjá fagfólki og almenningi. Hvernig búum við til frábæra borg? Með ótal viðburðum, sýningum, skoðunarferðum, greinum, fyrirlestrum og umræðum varð virði arkitektúrsins sýnilegra öllum.

Á þessum árum voru stofur eins og COBE, Effekt, JAJA, Lendager, Third Nature og BIG að stíga sín fyrstu skref. Margar þeirra hafa síðar náð langt alþjóðlega. Stofurnar nutu góðs af aukinni athygli á arkitektúr sem t.a.m. skilaði sér í meiri metnaði verkkaupa og fleiri hugmyndasamkeppnum. Þegar umræðan þroskast hækka kröfurnar og gæðin verða meiri.

Spurningin er nú, hvort við hér á Íslandi séum búin að finna okkar sameiginlega botn sem við getum spyrnt okkur frá. Höfum við eignast okkar eigin Kalvebod Brygge eða Ørestad? Ekki eitt tiltekið verkefni endilega, heldur sameiginlega reynslu af því að við getum og eigum að gera betur. Að gæði í skipulagi og arkitektúr séu ekki smekksatriði fárra, heldur samfélagslegt hagsmunamál.

Við eigum ekki sjóð eins og Realdania sem setur milljarða í miðlun. En við eigum samfélag sem getur sett kröfur. Arkitektúr er nefnilega ekki bara á ábyrgð arkitekta. Arkitektúr mótast af ákvörðunum ríkis, sveitarfélaga, fjárfestinga, lagaumhverfis og ekki síst væntingum okkar sem notenda. Við sem notendur þurfum t.d. að vera meðvitaðri kaupendur og setja meiri kröfur, því það umhverfi sem við búum og lifum í hefur bein áhrif á lífsgæði okkar og heilsu.

Þessi litli pistill er ákall um að allir láti sig arkitektúr varða. Umræðan mótast ekki af sjálfu sér, heldur mótum við hana. Sættum okkur ekki bara við það sem við fáum, heldur gerum kröfur um það sem við viljum. Þannig verður góður arkitektúr til.

Höfundur er viðskipta- og þróunarstjóri hjá Basalt Arkitektum.