Leggjum niður fram­tíðina

Í dag, á sínum allra fyrsta borgarstjórnarfundi, leggur nýr meirihluti í Reykjavík fram tillögu um að leggja niður Stafrænt ráð Reykjavíkurborgar og færa verkefni þess inn í borgarráð. 

Á meðan aðrar borgir og þjóðir gefa í, og gefa nútímaþjónustu og framtíðinni aukið vægi, aukinn tíma og aukinn sess í sínu stjórnskipulagi. Þá ætla flokkarnir sem tala fyrir breytingum og hagræðingu í borginni, að fjölga ráðum borgarinnar um þrjú og leggja niður það ráð borgarinnar sem hefur stuðlað að mestu þjónustuumbótum, breytingum á kerfinu og hagræðingu innan borgarinnar sem sögur fara af. Það er skammsýni.

Árangur ætti að vera ástæða til að efla starfsemi

Stafrænt ráð var stofnað 21. júní 2022. Samkvæmt samþykkt þess fer það með stefnu og aðgerðir í „gagnsæis-, lýðræðis-, stafrænum-, nýsköpunar- og þjónustumálum", auk eftirlits með rekstri Þjónustu- og nýsköpunarsviðs þar sem undir falla m.a. þjónustustefnan, lýðræðisstefnan og ný útgefin stafræn stefna borgarinnar. Þetta er eini staðurinn í borgarkerfinu þar sem pólitísk ábyrgð á stafrænni umbreytingu, þjónustu, lýðræði, gervigreind, gagnamálum, net- og upplýsingaöryggi liggur þvert á öll svið borgarinnar, á einum og sama staðnum. 

Samlegðaráhrifin eru mikil á milli sviða, og styrkir pólitískt umboð stafræna ráðsins það við að einfalda kerfið, brjóta niður sílóin, bæta ferla, fara vel með almannafé og betrumbæta þjónustuna þvert á borgina og út á við í samvinnu við helstu hagaðila. Unnið er eftir faglegum ferlum þar sem áskoranir eru greindar, verkefni eru ábatametin og þeim forgangsraðað af Stafræna ráðinu.  

Reykjavík er stærsta sveitarfélag landsins: um 147 þúsund íbúar, sjö svið, 40 skrifstofur, 400 starfsstöðvar, 150 þjónustur og 11.000 starfsmenn. Á undanförnum árum hefur borgin einfaldað yfir tugi þjónustuferla og gert þá skilvirkari, oft með stafrænum lausnum, og árangurinn mældur.

Sem dæmi, fyrir pólitískan vilja og elju starfsfólks þvert á svið hefur borgin innleitt ,,Betri borg fyrir börn” verkefnið sem hefur stytt biðtíma barna eftir faglegri aðstoð innan skóla- og velferðarkerfisins úr mörgum mánuðum niður í nokkra daga.

Þá er það í krafti uppsafnaðar þekkingar innan stafræna ráðsins og umboðs til að vinna þvert á svið, sem borgin náði loks að innleiða Stafræna Reykjavíkurkortið fyrir sundlaugarnar, Ylströndina, söfnin, og Fjölskyldu- og húsdýragarðinn. Án stafræna ráðsins hefði það líklegast ekki orðið að raunveruleika.

Samkvæmt ábatamati er áætlaður árlegur ábati af fyrstu 50 af um 200 stafrænum verkefnum borgarinnar vel á annan milljarð króna, auk yfir 118 þúsund vinnustunda í sparnað á ári sem stuðlar að auknu svigrúmi til þess að veita persónulegri þjónustu til íbúa. 

Hvað með gervigreindina?

Þau sem sitja í borgarráði fara með framkvæmda- og fjármálastjórn borgarinnar. Það er viðamikið verk. Ólíklegt er að þeir fulltrúar munu hafa svigrúm og tíma til þess að setja sig af krafti inn í framþróun borgarinnar og stafrænu málin - hreinlega vegna þess að verkefnin á borði þeirra eru það mörg og það sem er næst okkur í tíma er yfirleitt það sem fær mest vægi. Hvað þá að gefa sér tíma í að byggja upp þekkinguna og rýna verkefnin til gagns.

Stafræna ráðið hefur hingað til hugað að ábyrgri, gagnsærri og öruggri innleiðingu á gervigreind hjá Reykjavíkurborg. Ráðið samþykkti viðmið sem byggja á gervigreindarreglugerð Evrópusambandsins og öryggisflokkun íslenska ríkisins, þar sem m.a. er kveðið á um að gervigreind taki ekki ákvarðanir um réttindi borgara, að notendur viti þegar þeir eiga samskipti við hana og að viðkvæm gögn séu varin. Markmiðið er að tryggja að tæknin þjóni fólki á ábyrgan hátt.

Þessi stefna er þegar farin að skila sér í hagnýtum verkefnum. Í umsögn sinni til borgarráðs bendir Þjónustu- og nýsköpunarsvið á fjölmörg verkefni sem nú þegar nýta gervigreind til að bæta þjónustu borgarinnar og auka hagkvæmni, t.d. vefaðstoðin og þýðingar á vefsvæði borgarinnar. Þá liggja frekari tækifæri í t.d. spjallmenni fyrir starfsfólk og við greiningu á rekstrargögnum sem eru komin í farveg.

Gervigreind snertir starfsemi borgarinnar þvert á svið, allt frá leikskólum og velferðarþjónustu til skipulags- og persónuverndarmála. Til að tryggja vandaða innleiðingu sem passar upp á sjálfstæði borgarinnar og réttindi íbúa þarf skýra pólitíska forystu og þverfaglega yfirsýn yfir málaflokkinn. Að færa þá ábyrgð inn í borgarráð er ekki einföldun, heldur hætta á að fókus á eitt mikilvægasta tækni- og réttindamál samtímans glatist meðal fjölmargra annarra verkefna.

Netöryggi hvað?

Sama gildir um net- og upplýsingaöryggi. Stafræn stefna Reykjavíkurborgar gerir ráð fyrir að borgin ráði sérstakan net- og upplýsingaöryggisstjóra (CISO), stofni öryggisráð og innleiði stjórnkerfi á borð við ISO 27001 í takt við NIS2-tilskipun ESB. Þetta er ekki munaður. Netárásum á íslensk sveitarfélög og fyrirtæki fjölgar hratt, gagnagíslatökur tvöfaldast milli ára fjórða árið í röð og Fjarskiptastofa hefur varað við að hluti rekstraraðila mikilvægra innviða uppfylli ekki lágmarkskröfur.

Með þróun gervigreindar fylgir aukin hætta á netárásum. Brýnt er að tryggja skilning og þekkingu borgarfulltrúa á þessum mikilvæga málaflokki. Að leggja niður ráðið sem heldur utan um stafræn öryggismál borgarinnar er ekki til þess fallið að byggja upp traust og nauðsynlega þekkingu innan stjórnmálanna, sérstaklega á tímum vaxandi áhættu net- og upplýsingaöryggismála á alþjóðavísu. 

Ef ekki er fjárfest í aukinni þekkingu, eftirliti og netöryggi borgarinnar í dag, þá eru auknar líkur á að verðmiði framtíðinnar verði ekki bara dýrkeyptari heldur mun skaðlegri fyrir vikið.

Úr fluggír í bakkgír

Umheimurinn hefur tekið eftir. ,,Betri borg fyrir börn” hefur hlotið alþjóðleg verðlaun. Verðlaunaskápurinn stækkar með hverju árinu og hér heima hlaut Þjónustu- og nýsköpunarsvið í ár bæði Nýsköpunarverðlaun hins opinbera 2026 og UT-verðlaun Ský. Og nú á að leggja niður pólitíska heimili þessa árangurs.

Á sama tíma eru sveitarfélögin, á vettvangi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, að leggja til að setja upp sameiginlegan samráðsvettvang um gervigreind, einmitt til að setja pólitíska og þverfaglega ábyrgð á þessum málaflokki í enn skýrari farveg þvert á sveitarfélögin. Reykjavík er nefnt sem það sveitarfélag sem lengst er komið og getur leitt vinnuna áfram. Það er nokkuð sérstakt að vera fyrirmyndin sem nágrannarnir vilja læra af, og ætla á sama tíma að leggja niður ráðið sem hefur þroskað þá umgjörð sem gerði okkur að fyrirmynd.

Það er áhyggjuefni að sjá áhuga á langtímahugsun fara dvínandi á öllum stjórnstigum. Í byrjun árs var Framtíðarnefnd Alþingis lögð niður. Það var ekki áhugi fyrir henni lengur. Nefndin sem fjallaði um tæknimál og gerði þinginu kleift að fjalla um samfélagsbreytingar til langs tíma var talin óþörf. Á vef Alþingis er fjallað um hana sem „Framtíðarnefnd 2021-2025". Í þátíð.

Finnar gerðu sína framtíðarnefnd að fastanefnd árið 2000, fyrstu varanlegu þingnefnd heims sem helguð er framtíðinni. Þeir líta á hana sem vörn gegn skammsýni; tæki til að tryggja að stjórnmálin sjái lengra en að næstu kosningum. Að mati Stofnunar Sameinuðu þjóðanna starfa nú minnst fjórtán slíkar nefndir víða um heim, og hún kallar þetta beinum orðum hreyfingu gegn „pólitískri skammsýni".

Framtíðin í höndum borgarfulltrúa

Í dag greiðir borgarstjórn atkvæði um meira en eitt ráð í skipuriti. Þar er greitt atkvæði um hvort Reykjavík ætli áfram að eiga virkan vettvang - með nafni, með pólitískri ábyrgð og með yfirsýn þvert á öll svið - þar sem stafræn þjónusta, nýsköpun, lýðræði, gervigreind og netöryggi eru í fyrirrúmi en ekki sem afgangsstærð.

Stafræn umbreyting er ekki einangrað verkefni sem unnið er í eitt skipti og afgreitt. Hún er samtal og þróun sem þarf að halda lifandi - við ríki, sveitarfélög, háskóla, atvinnulíf og íbúa - og hún þarf tíma, rúm og pólitískt umboð sem helst milli kjörtímabila. Það er nákvæmlega það sem Stafrænt ráð hefur veitt, og það er nákvæmlega það sem hverfur ef verkefnin drukkna í önnum borgarráðs.

Framtíðin mætir okkur hvort sem okkur líkar betur eða verr. Spurningin sem verður svarað í dag er bara hvort Reykjavík ætli að mæta henni undirbúin og af krafti eða láta hana koma sér í opna skjöldu.

Höfundur er fyrrverandi varaborgarfulltrúi og formaður/varaformaður Stafræns ráðs Reykjavíkurborgar.