And­leg heilsa ungs fólks

Ég hef þekkt Þorgrím Þráinsson rithöfund um allnokkurt skeið. Einhverju sinni sagði hann mér frá því að hann færi í alla 150 grunnskóla landsins með erindi um lífsleikni fyrir nemendur í 10. bekkjar. Ég dáðist að elju hans og ástríðu fyrir vellíðan unga fólksins. Ég ákvað í kjölfarið að gera Þorgrím að fyrirmynd og fékk nokkra góða bakhjarla til þess að styrkja mig til þess að fara með erindi um andlega líðan í alla framhaldsskóla landsins. Framhaldskólarnir eru um 40 og hófst ég handa nú í febrúar og hef nú þegar farið í rétt rúmlega tíu skóla og hitt um 1000 nemendur.

Ég hef rætt við nemendurna um ýmsa grunnþætti geðheilsu, s.s. skynjun, tilfinningar og hugsun. Einnig ræði ég mikilvægi tengsla, góðra samskipta og sjálfsmildi. Auk þess ræði ég mikilvægi bættra tengsla við náttúruna og skynsamlega skjánotkun. Í lok hvers erindis opna ég fyrir samtal við unga fólkið um líf þess og líðan. Ég talaði fyrst um geðheilsu fyrir framhaldsskólanemendur árið 1993 og það sem slær mig nú er hversu unga fólkið í dag er óvirkt. Þau spyrja sjaldan spurninga, virðast aftengd og eiga erfitt með að beina athygli sinni lengi annað en í símana.

Ungfrú Grafarvogur árið 2026, Guðlaug Birta Sigmarsdóttir, sagði nýlegu í viðtali við Vísi að stærsta áskorunin hennar kynslóðar væri: „andleg heilsa og álag í nútímasamfélagi, t.d. samfélagsmiðlar, óvissa með framtíðina og stöðugur samanburður við aðra“. Meðaltalstími sem við eyðum í símum okkar á sólahring er nú samkvæmt evrópskum tölum 4 klukkustundir og 37 mínútur. Á sama sólahring tökum við tækin að meðaltal upp 144 sinnum. Allt sem þú veitir athygli vex.

Innsæi mitt segir mér að því meiri tíma sem við eyðum í „skjálfinu“, því meira efni/innihald sem við neitum því takmarkaðri verði tenging okkar við eigin vitund og framlag til líðandi stundar. Það er augljóst að skjálífið hefur áhrif á líðan og takmarkalítil aftenging raunverunnar er áskorun.

Tilvist okkar mótast í grunninn af eftirsókn eftir vellíðan á sama tíma og við gerum allt til að forðast vanlíðan. Alheimurinn er orka. Óskipt orka sem grundvallast af tíðni og takti. Við erum þessi orka, nærð af andardrætti. Við öndum, skynjum, upplifum, bregðumst við. Getur verið að við þurfum að næra tilvist okkar í ríkara mæli á stórauknum tengslum við náttúruna? Sækja í þá óskiptu orkutíðni sem við erum partur af.

Samkvæmt rannsóknum Rannsókna og greiningar á andlegri heilsu mátu 78% framhaldskólanemenda hana góða eða mjög góða árið 2004. Sú tala var komin niður í 45% árið 2021.

Ríkisstjórn Íslands einsetti sér í stefnuyfirlýsingu sinni árið 2024 að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu auk þess sem Viðreisn lagði sérstaka áherslu á geðheilsu ungmenna í kosningabaráttu sinni. Erum við að gera eitthvað í því?

Höfundur er ráðgjafi.