Meira ís­lenskt græn­meti er vel­ferðar­mál

Nýlega skrifaði ég grein þar sem ég varpaði fram eftirfarandi spurningu: Hver á að framleiða matinn okkar eftir 20 ár?

Sú spurning er mikilvæg sem fyrr. Hún snýst um nýliðun, kynslóðaskipti, þekkingu og það hvort fólk sjái framtíð í íslenskri matvælaframleiðslu.

En önnur spurning er ekki síður mikilvæg: Hvað eigum við að framleiða? Þar blasir við vannýtt tækifæri. Ísland getur ræktað meira af sínu eigin grænmeti og matvælum almennt. Ekki allt vissulega en miklu meira en í dag er gert.

Matur, heilsa og velferð

Grænmetisframleiðsla snýst ekki aðeins um hvort framleiddir séu fleiri tómatar eða agúrkur í landbúnaði. Slík framleiðsla felur í sér spurningu um orku og orkukostnað, nýsköpun og hvata til þróunar nýrra lausna, lýðheilsu, velferð og matvælaöryggi. Í ylrækt mætast t.d. jarðhiti, raforka, vatn, tækni, þekking og frumkvöðlakraftur.

En e.t.v. þurfum við nýja hugsun. Matvælaframleiðsla á ekki aðeins að snúast um magn, tonn, stuðning eða tollvernd. Hún á líka að styðja við heilbrigðara samfélag og almenna velferð. Ef við viljum að fólk borði meira af ferskum, hollum og næringarríkum mat þarf slíkur matur að vera aðgengilegur og framleiddur við góðar aðstæður í okkar nærumhverfi. Velferð snýst líka um það sem á endanum er á disknum okkar.

Frá grænmeti til framtíðarmatvæla

Við þurfum þó hugsanlega að víkka umræðuna. Aukin framleiðsla snýst ekki aðeins um tómata, gúrkur og salat, þótt sú framleiðsla skipti miklu máli. Þetta snýst líka um fersk, græn og heilsubætandi matvæli í víðari skilningi.

Danir hafa nálgast málið þannig. Þar er ekki aðeins horft til hefðbundins grænmetis, heldur einnig til plöntutengdra matvæla, próteinríkrar ræktunar, bauna, erta, hafra, sveppa, vöruþróunar og að mörgu leyti nýrrar matarmenningar. Hugsunin er ekki að þrengja að hefðbundnum landbúnaði, heldur að opna nýja möguleika.

Ísland ætti að spyrja sömu spurninga á eigin forsendum. Getum við ræktað meira af sveppum og tengdum afurðum innanhúss með hreinni orku? Getum við þróað nýjar íslenskar vörur úr höfrum, byggi, baunum, þörungum, grænmeti eða öðrum hráefnum?

Ný hugsun

Noregur hefur sett fæðuöryggi skýrar inn í sína landbúnaðarstefnu og horfir til þess að auka innlenda framleiðslu og styrkja framleiðslu jurtaafurða. Í Danmörku er hugsunin einnig stærri en hefðbundinn landbúnaðarstuðningur. Hún snýst um að tengja matvælaframleiðslu við heilsu og velferð, loftslagsmál, orku og nýsköpun.

Við eigum að gera slíkt hið sama á íslenskan hátt.

Ísland hefur þegar samþykkt landbúnaðarstefnu til ársins 2040. Þar er fjallað um framleiðslu heilnæmra landbúnaðarafurða, fæðuöryggi, nýsköpun og tækni, fjölbreyttari garðyrkju og aðra ræktun afurða til manneldis.

Það eru góð markmið. En nú þarf næsta skref. Ef við ætlum í raun að efla íslenska matvælaframleiðslu þurfum við nýja hvata, mælanleg markmið, skýrari forgangsröðun og raunverulegt átak. Við þurfum að vita hvað við ætlum að rækta meira af, hvaða nýju vörur við ætlum að þróa, hvaða orkuinnviði þarf og hvernig árangurinn verður mældur.

Íslenskt átak í grænni matvælaframleiðslu

Sérstaða Íslands liggur ekki í því að við getum framleitt allt sjálf. Það getum við ekki. En við búum yfir hreinni orku, jarðhita, góðu vatni, þekkingu, traustri ímynd og möguleikum til að framleiða fersk matvæli nær neytendum en gengur og gerist.

Þess vegna þurfum við íslenskt átak í grænni matvælaframleiðslu og hugsanlega nýtt hvatakerfi. Slík áætlun ætti að setja skýr markmið um aukna hlutdeild íslensks grænmetis og heilnæmra matvæla, styðja fjárfestingu í ylrækt og orkunýtinni tækni, efla rannsóknir og menntun, einfalda regluverk og tengja íslenska framleiðslu betur við opinber innkaup, skóla, leikskóla, hjúkrunarheimili og heilbrigðisstofnanir.

Matvælaframleiðsla tengist líka umræðunni um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Sú umræða má ekki aðeins snúast um markaði, tolla og reglur. Hún verður líka að snúast um raunverulega framleiðslugetu Íslands og sérstöðu landsins okkar, sem er óneitanlega mikil og sem við verðum að vernda.

Þess vegna eigum við ekki aðeins að spyrja hvað Ísland geti framleitt í dag. Við eigum að spyrja hvað Ísland geti framleitt betur og meira á næstu árum.

Svarið blasir við. Við eigum að rækta meira af íslensku grænmeti og þróa fleiri heilnæm íslensk framtíðarmatvæli sem stuðla að almennri velferð og velmegun.

Höfundur er alþingismaður og bóndi.