Ríkið má ekki skorast undan

Þróun ríkisfjármála er flókið viðfangsefni hér sem annars staðar. Flestar þjóðir glíma við svipaðar áskoranir í efnahagsmálum og við, þótt blæbrigðamunur sé vissulega á. Hagkerfi okkar er kraftmikið en lítið, viðkvæmt fyrir utanaðkomandi áföllum og okkar eigin hagstjórnarmistökum.

Verðbólga er þannig þrálátt vandamál, en lækkun hennar er vel viðráðanleg áskorun. Til að árangur náist er þó ekki nóg að halda ræður um aðhald, hver sem á í hlut. Það þarf að sýna í verki að ríkið ætli að spila með öðrum hagaðilum. Á meðan svo er skiptir e.t.v. ögn minna máli hver aðgerðin nákvæmlega er.

Veruleg aukning ríkisútgjalda á viðkvæmum tíma

Ríkisútgjöld jukust verulega milli áranna 2025 og 2026. Heildargjöld ríkissjóðs jukust um 9% að nafnvirði og um 5% að raunvirði. Hluti hækkunarinnar skýrist af fjármagnskostnaði, verðlagsforsendum, launaþróun og lögbundnum skuldbindingum, en eftir stendur að útgjaldavöxturinn er hættulega mikill í ljósi þess að þjóðin býr við of hátt vaxtastig og þrálátari verðbólgu en ætlað var. Þetta bentu þó flestir á síðastliðið haust þegar fjárlagafrumvarp ársins 2026 var til umræðu.

Ríkisfjármál hafa bein áhrif á verðbólgu og þar með vaxtastig, skuldir, verðlag og kjör heimila og fyrirtækja. Þegar ríkið eykur útgjöld á sama tíma og Seðlabankinn reynir að ná niður verðbólgu með háu vaxtastigi verða skilaboðin óskýr: ein höndin reynir að kæla hagkerfið á meðan hin bætir í eftirspurn og kostnað.

Lítið opið hagkerfi þarf enn meiri aga

Við erum háð innflutningi langt umfram flestar aðrar þjóðir og þar með berskjaldaðri gagnvart breytingum á gengi krónunnar, erlendri vaxtaþróun og alþjóðlegri verðþróun. Í slíku hagkerfi skiptir trúverðugleiki innlendrar hagstjórnar miklu máli, og hann byggjum við upp t.a.m. með því að fylgja grunngildum laga um opinber fjármál: varúð, festu, stöðugleika og sjálfbærni.

Ef hagaðilar skynja að útgjöld ríkisins halda áfram að aukast umfram getu hagkerfisins, þrátt fyrir yfirlýsingar um aðhald, veikjast væntingar um að verðbólga lækki hratt og vel. Þá verður enn erfiðara fyrir Seðlabankann að lækka vexti, og aukinn og ósanngjarn kostnaður lendir á fólki með verðtryggð og óverðtryggð lán, ungu fólki á húsnæðismarkaði, bændum og smærri fyrirtækjum.

Ríkið getur ekki staðið utan við baráttuna við verðbólgu, það verður sjálft að spila með allan leikinn.

Hallalaus fjárlög krefjast meira en bjartsýni

Markmið um hallalaus fjárlög árið 2027 er bæði gott og nauðsynlegt. Vegna óvænts tekjuauka, sem allt bendir til að falli til á árinu 2026 af skattgreiðslum vegna sölu Kerecis til danska fyrirtækisins Coloplast, hefði þó jafnvel verið hægt að ná hallalausum fjárlögum strax á þessu ári. Salan er jákvæð tíðindi og sýnir þann kraft sem getur falist í íslensku hugviti, en hún minnir okkur líka á að einskiptistekjur mega ekki verða til þess að stjórnvöld fresti erfiðum ákvörðunum.

Undirliggjandi hallarekstur ríkissjóðs er ekki sjálfbær til lengdar, sérstaklega þegar vaxtagjöldin eru orðin jafn þungur baggi og raun ber vitni. Vaxtakostnaður ríkisins er áætlaður um 143 milljarðar króna á árinu 2027. Um er að ræða fjármagn sem fer ekki í heilbrigðisþjónustu, samgöngur, menntun eða aðra grunnþjónustu.

Forgangsröðun er ekki niðurskurður

Aðhald þýðir ekki að veikja velferðarkerfið, þvert á móti. Ábyrg ríkisfjármál eru forsenda þess að hægt sé að verja velferð, heilbrigðisþjónustu, menntun, samgöngur og landsbyggðina til framtíðar. Þegar vaxtagjöld hækka fer minna til þjónustutengdra verkefna og fjárfestingar í innviðum. Þegar halli er fjármagnaður með skuldum er reikningurinn sendur til komandi kynslóða.

Þess vegna þurfum við e.t.v. að spyrja okkur erfiðra spurninga: Erum við að forgangsraða rétt? Eru verkefni ríkisins of mörg? Hvað getum við einfaldað í rekstri ríkisins? Er hægt að stöðva sjálfvirkan útgjaldavöxt án þess að skerða grunnþjónustu?

Ríkið á að ganga á undan með góðu fordæmi

Flest heimili hafa þurft að sýna aðhald undanfarin misseri, fyrirtæki hafa þurft að laga sig að háum fjármagnskostnaði og sveitarfélög glíma víða við þrönga stöðu. Í slíkri stöðu verður ríkið líka að taka fullan þátt í verkefninu. Það þarf skýrari forgangsröðun, skilvirkari fjárlagagerð og meiri aga við ákvarðanir um ný útgjöld.

Við verðum að gera betur. Staðan í hagkerfinu er ekki nægilega góð og lítið má út af bregða. Lægri verðbólga og lægri vextir verða ekki til með yfirlýsingum einum saman. Aðeins ábyrg þróun ríkisfjármála stuðlar að stöðugleika og efnahagslegri sjálfbærni, og að því markmiði verðum við að stefna saman.

Höfundur er bóndi og alþingismaður Framsóknar.