Réttar­ríki fyrir lengra komna

Þráinn Farestveit ritar grein undir fyrirsögninni „Sprúttsalar", lög sem gilda… þegar hentar, og hefur þann fágæta kost umfram flesta greinahöfunda að viðurkenna sjálfur, í miðri röksemdafærslu, að „Kannski höfum við bara misskilið hvernig réttarríkið virkar," Það er drengilega mælt og af því tilefni er sjálfsagt að verða við óskinni og fara saman yfir námsefnið.

Byrjum á kjarnanum. Þráinn segir að lög séu ekki tillögur og dómar ekki álit, heldur „niðurstaða sjálfstæðra dómstóla sem stjórnvöldum ber að virða og framfylgja." Þetta er rétt - svo langt sem það nær. Það sem gleymist er smáatriði sem maður með fjörutíu ára feril í refsivörslunni ætti flestum fremur að kannast við: dómur héraðsdóms, sem áfrýjað hefur verið, er einmitt ekki lokaniðurstaðan. Hann er niðurstaða fyrsta dómstigs af þremur. Yfir héraðsdómi er Landsréttur og yfir honum Hæstiréttur, og sú stofnun sem heitir áfrýjun er ekki uppfinning sprúttsala heldur eitt af grundvallaratriðum réttarríkisins - þeim sömu og Þráinn kveðst bera fyrir brjósti. Sakleysi uns sekt er sönnuð, réttur manns til að fá mál sitt endurskoðað á æðra dómstigi: þetta eru ekki formsatriði sem tefja framgang réttvísinnar, þetta er réttvísin.

Um hitt málið sem Þráni láðist að fjalla um, þ.e. stefnu ÁTVR gegn Sante er það að segja að þar féll endanlegur dómur í héraði þar sem allar málsástæður Sante voru samþykktar í dómsorði. ,,Ríkið” sá ekki flöt á að áfrýja þeim dómi þannig að heilt yfir er staðan 1-0 frelsinu í vil þó svo að hinn fráleiti málatilbúnaður gegn Smáríkinu sé staddur í hálfleik.

Þráinn spyr hvort þeir sem aki sviptir ökuréttindum megi þá ekki líka bera fyrir sig að umferðarlögin séu úrelt. Nei, auðvitað ekki. En munurinn er sá að enginn hefur áfrýjað umferðarlögunum og eftirlitsstofnun EFTA hefur ekki óskað eftir skýringum frá íslenska ríkinu á því hvernig hægri beygjur samrýmist EES-samningnum. Í máli áfengissölunnar liggur hvort tveggja fyrir: dóminum hefur verið áfrýjað og ESA hefur beðið ríkið að gera grein fyrir fyrirkomulagi sínu á sölu áfengis sem augljóslega er brot á EES samningnum (sem og jafnræðisreglu og atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrár). Þegar yfirþjóðleg eftirlitsstofnun biður ríkið að útskýra sín eigin lög er fullyrðingin um að málið sé jafn einfalt og ölvunarakstur ekki lögspeki heldur óskhyggja.

Þráinn hefur reyndar rétt fyrir sér um að tvískinnungur sé í spilinu. Hann finnur hann bara á röngum stað. Sama ríki og lætur ákæra mann fyrir að selja eina þriggja lítra belju af chardonnay - og kostar hann hundrað þúsund króna sekt, átta daga fangelsi til vara og hátt í fimm milljónir í málsvarnarlaun - útleigir sjálft stærstu vínbúð landsins í Fríhöfninni, þar sem áfengissala hefur verið gefin frjáls; hefur heimilað sölu áfengis á framleiðslustað; og hefur nú lagt fyrir Alþingi frumvarp til að skýra reglur um netverslun. Annar armur ríkisins hefur afsalað einokunarréttinum sjálfur í komusalnum í Keflavík á meðan hinn kallar það sprúttsölu úr heimahúsi. Ef einhver hér gerir lög að einhverju sem gildir „þegar hentar" er það ekki netverslunin, heldur eigandinn að einokuninni. Þráinn og félagar gætu líka tekið fund með fyrrum forstjóra ÁTVR og spurt hann hvort einokunarréttur ÁTVR sé raunverulega til staðar eftir að brugghúsafrumvarpið varð að lögum:

Og þá að sprúttsalanum. Sprúttsalinn seldi óskattlagt landa úr skotti framhjá ríkinu hverjum sem hafa vildi. Netverslun greiðir áfengisgjald og virðisaukaskatt af hverri flösku, gefur út reikning með kennitölu og bíður niðurstöðu dómstóla fyrir opnum tjöldum. Að kalla skattgreiðanda með fullt bókhald sprúttsala vegna þess að manni mislíkar varan er dálítið eins og að kalla mann smyglara af því hann taldi fram frádrátt sem manni þykir djarfur - með þeim mun þó að hér bíður frádrátturinn aðeins staðfestingar æðri dómstiga.

Þráinn undrast að auglýsingar frá fyrirtækinu birtist á RÚV, fjölmiðli í almannaeigu undir stjórn fyrrverandi lögreglustjóra. En það fer heldur illa við kenninguna um opinskáa lögleysu. Lögfræðingar RÚV eru ekki þekktir að sérstakri hlýju í garð vínsala. Að þeir skuli engu að síður meta starfsemina nægilega löglega til að selja henni auglýsingapláss er ekki vitnisburður um tvískinnung, heldur vísbending um að málið sé ekki sú lokaða sprúttsaga sem greinin lýsir.

Það er sjálfsagt að taka undir með Þráni um eitt: aldurseftirlit skiptir máli, og sé því ábótavant á að laga það eins og viðurkennd brot ÁTVR í öllum ársreikningum undanfarin áratug staðfesta.

En leiðin að því heitir skýr löggjöf og skýrar reglur - nákvæmlega það sem frumvarpið fyrir Alþingi snýst um - ekki sú að sleppa áfrýjuninni og fullyrða að lögin séu þegar kristaltær. Sá sem raunverulega ber hag lýðheilsu fyrir brjósti ætti að fagna því að atvinnugreinin starfi uppi á yfirborðinu, með reikninga og kennitölur og aldursmörk sem hægt er að setja í lög fremur en niðri í skotti á leigubíl þar sem hvorki næst í eftirlitið né skattinn.

Þráinn segist í fjörutíu ár hafa sagt brotamönnum að það skipti engu máli hvort þeim finnist lögin sanngjörn. Rétt skal vera rétt. En það skiptir þá heldur engu máli hvort Þráni finnist áfrýjunin óþægileg. Réttarríkið er ekki fólgið í því að sá sem tapar á fyrsta dómstigi sé tekinn af lífi áður en æðri dómstig fá málið til meðferðar. Það er einmitt fólgið í hinu: að hann fái að láta á það reyna. Lög gilda jafnt fyrir alla - líka fyrir þann sem seldi beljuna af chardonnay, og líka meðan hann bíður Landsréttar. Alltaf.

Höfundur er eigandi Sante.