Hvaða kröfur eigum við að gera?

Handan við hornið er þjóðaratkvæðagreiðslan um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Í aðildarviðræðunum 2009-2013 var samninganefnd Íslands meðvituð um að landbúnaðarkafli viðræðanna (kafli 11) væri einn flóknasti og mest umdeildi þátturinn í aðildarviðræðum Íslands og ESB. Samningsafstaða Íslands var þó aldrei lögð fram og kaflinn var því aldrei opnaður. En áður en lengra verður haldið, er mikilvægt að við stöldrum við, skoðum staðreyndir málsins og verðum öll til þátttöku í samtalinu um íslenskan landbúnað.

Fæðuöryggi

Heildarframleiðsluvirði íslensks landbúnaðar árið 2025 er yfir 100 milljarðar króna sem dreifist á tæplega 2.500 bú, en þá eru ótaldir þeir milljarðar til viðbótar sem koma til í úrvinnslu og í afleiddri þjónustu við atvinnugreinina.

Það sem hér skiptir meira máli er hvað þessi framleiðsla skilar í fæðuöryggi. Samkvæmt fæðuöryggisskýrslu Landbúnaðarháskóla Íslands sem unnin var 2021, stendur innlend framleiðsla undir um 90% af kjötneyslu, 96% af eggjum og 99% af mjólkurvörum. Við erum með öðrum orðum sjálfum okkur nóg í þessum grunnvöruflokkum – staða sem byggir á áratuga stuðningi við greinina í gegnum búvörusamninga og tollvernd. Framleiðslugreinarnar í landbúnaði eru þó misháðar aðföngum og ljóst er að kjúklinga-, svína- og eggjaframleiðsla eru þær búgreinar sem mestur fókus þarf að vera á í mögulegum aðildarviðræðum.

Samkeppni við stórframleiðslu – og sjónarmið neytenda

Áhyggjur bænda í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst og af mögulegum eftirleik í kjölfarið, eru ekki úr lausu lofti gripnar. Verksmiðjubú í Evrópu njóta stærðarhagkvæmni og ódýrara hráefnis sem íslensk bú hafa illa getað keppt við. Fyrir lítil og meðalstór fjölskyldubú, sem eru burðarás byggðar víða um land, gæti óheftur innflutningur ógnað rekstrargrundvellinum.

Á móti hafa hagsmunasamtök neytenda, síðastliðin ár, bent á að afnám tolla myndi líklega skila sér í lægra vöruverði. Breki Karlsson, formaður Neytendasamtakanna, hefur þó sjálfur sagt að samtökin hafi ekki mótað formlega afstöðu til aðildarviðræðnanna.

Rétt er líka að hafa í huga að langstærstur hluti ávaxta eru tollfrjálsir og sama gildir um tómata, gúrkur og papriku, þannig að ylræktarbændur eru varðir með styrkjum, en ekki tollum. Neytendur hafa sýnt að þeir standa með íslenskum framleiðendum, enda hráefnið gott. Samkeppni hefur þarna orðið til góða fyrir bæði bændur og neytendur. Annað útiræktað íslenskt grænmeti nýtur tollverndar á meðan innlend uppskera er á markaði, en er tollfrjáls þegar íslenska framleiðslan er ekki til. Þetta á t.a.m. við um kartöflur, gulrætur, spergilkál, blómkál o.þ.h. Ylræktarbændur hafa því sýnt að hægt er að skipta úr tollvernd yfir í beingreiðslur/styrki, án þess að greinin líði undir lok og hafa garðyrkjubændur og Bændasamtökin síðustu ár, m.a. bent á að þetta gæti verið möguleg fyrirmynd fyrir útiræktaða grænmetið.

Hér er þó um afmarkaðan hluta matarkörfunnar að ræða og breytir því ekki að við samningaborðið verður fjallað um afnám innflutningstolla á kjöti, mjólkurvörum og eggjum að fullu, í samræmi við sameiginlega markaðsreglu sambandsins.

Lærum af Finnum og Svíum – en gerum betur

Þegar Finnland og Svíþjóð gengu í ESB var samið um sérstakt stuðningskerfi – norðurslóðalandbúnaður – sem heimilar viðbótarstyrki til búgreina norðan 62. breiddargráðu, fjármagnaða að hluta af aðildarríkjunum sjálfum og að hluta af ESB.

Ég hef áður sagt að Ísland eigi að setja fram mun ítarlegri kröfur en Finnar og Svíar gerðu 1994. Lega landsins gerir okkur beinlínis kleift að sækja lengra þar sem Ísland liggur í heild sinni norðan þessarar breiddargráðu og á því fullt eins sterkan, ef ekki sterkari, málstað fyrir sambærilegri sérlausn.

Íslenskur landbúnaður á skilið að vita hvað samningur við Evrópusambandið gæti falið í sér og eina leiðin til að fá það fram er að setjast við samningaborðið. En ekki hafna samningi fyrirfram. Loka samningurinn sem lagður verður á borð fyrir þjóðina, þarf að endurspegla íslenska sérstöðu eins vel og hægt er og þar liggur minn metnaður. Að gera okkar besta fyrir Ísland.

Skýr markmið

Staða svína-, alifugla- og eggjabænda er í reynd allt önnur en t.a.m. sauðfjárbænda; nokkuð sem hefur ætíð verið mikið í umræðunni um búvörusamninga. Þannig er enginn sérstakur búvörusamningur um þessar búgreinar. Þessar greinar standa því fyrir utan það kerfi sem nautgripa-, mjólkur- og sauðfjárbændur njóta. Tollverndin er því nánast þeirra eina stoð. Því þurfum við að ræða mótvægisaðgerðir og þar eigum við ekki að treysta á eina aðgerð eina og sér.

Við eigum að krefjast viðbótarstuðnings að fordæmi Finna og Svía, en gera enn betur. Í stað þess að tollar falli niður á einni nóttu mætti semja um að þeir falli niður smátt og smátt, sem gefur búgreinunum svigrúm til að hagræða og aðlaga sig að breyttu umhverfi.

Íslenskar afurðir njóta orðspors fyrir hreinleika og litla sýklalyfjanotkun, enda hefur búfjárstofninn um aldir verið einangraður frá meginlandi Evrópu og að miklu leyti laus við sjúkdóma sem hrjá evrópskan búfénað. Hér þarf því að efla matvælaöryggið og gera þá kröfu að fá viðbótartryggingu – heimild til að krefjast salmonellu- og kampýlóbaktersýnatöku á öllu innfluttu ailifugla-, svína- og nautakjöti, áður en það fer á markað.

Þessu tengdu, á að nota upprunamerkingar sem markaðstæki, ekki bara varnartæki. Upprunamerkið Íslenskt staðfest og Icelandic lamb, sem er með PDO-vottun, ásamt skýrri merkingu upprunalands á kjöti, ætti því að vera á umbúðum á allri íslenskri framleiðslu en gefur neytendum raunverulegt val og tryggir að þeir fái tækifæri til að taka upplýsta ákvörðun í matvöruversluninni.

Neytendur ákveða

Þegar öllu er á botninn hvolft eru það þó ekki stjórnvöld eða samningaviðræður sem ráða úrslitum um framtíð íslensks landbúnaðar; það eru neytendurnir sjálfir. Með hverjum innkaupum styðja þeir beint við greinina eða draga úr rekstrargrundvelli hennar.

Verkefnið framundan er tvíþætt; að tryggja í hugsanlegum aðildarviðræðum eins víðtækar sérlausnir og frekast er unnt, með fordæmi Finna og Svía sem lágmarksviðmið, og halda áfram að byggja upp traust neytenda á gæðum íslenskrar matvælaframleiðslu. Á því veltur framtíð íslensks landbúnaðar, hver sem niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar þann 29. ágúst næstkomandi, verður.

Höfundur er utanríkisráðherra.