Eru stjórn­völd bundin af niður­stöðu órétt­mætrar þjóðar­at­kvæða­greiðslu?

Ef skipuleg afvegaleiðing umræðu með röngum upplýsingum í krafti fjármagns hefur átt sér stað í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu – eða ef hótunum hefur verið beitt í baráttunni til að veikja annað aðilann og hræða hann til hlýðni – er niðurstaða hennar ekki réttmæt. Skoða þarf hvort það á við um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026, það þarf óháður aðili að gera.

Munum að niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslna á Íslandi eru ekki skuldbindandi fyrir stjórnvöld, aðeins ráðgefandi – frá lagalegu sjónarhorni. En pólitískt og siðferðilega geta stjórnvöld verið bundin af niðurstöðu – það á m.a. við um núverandi stjórnvöld og þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst s.l., en forsætisráðherra hefur staðhæft að niðurstöðurnar verði virtar. Sú siðferðilega skuldbinding fellur þó niður ef úrslit atkvæðagreiðslunnar hafa verið knúin fram með svikum. Íslensk stjórnvöld eru eðlilega ekki skuldbundin af óréttmætri niðurstöðu.

Rannsókn

Til að skoða hvort svo hafi verið er ÖSE sú stofnun sem best getur aðstoðað íslenska ríkið. Hún hefur í áratugi fylgst með kosningum austantjalds – þar sem einmitt yfirstéttin beitir brögðum: ósannindum, hótunum og fjármagni til að halda völdum. Ein af spurningum ÖSE í þessu tilliti er: „Gat þjóðin myndað sér skoðun á grundvelli réttra upplýsinga eða var skipulega villt um fyrir henni?“ Þessi krafa á vel við um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026. Síðan vill svo skemmtilega til að þau tvö atriði önnur en upplýsingagjöf sem Kaupmannahafnarskjalið telur alvarlegust er beiting fjármagns og skipuleg beiting hótana. Kaupmannahafnarskjalið er efnislegur grundvöllur kosningaeftirlits ÖSE. Aðalatriðin eru því þrjú: (i) upplýsingagjöfin, (ii) hótanir og (iii) fjármagn.

Nú fylgdist ÖSE með framkvæmd atkvæðagreiðslunnar – og þá væntanlega meðal annars kosningabaráttunni – og því rannsaka þau þrjú atriði sem hér eru nefnd. Niðurstöðurnar verða sjálfsagt birtar innan einhverra daga eða vikna. Ef eitthvað ber verulega út af kæmi til greina að íslenska ríkið – sem hefur skyldur til að tryggja réttmæti kosninga – brygðist að lokum við og kostaði óháða alþjóðlega rannsókn á kosningabaráttunni.

Hvað fór úrskeiðis?

Ákveðnar skyldur og rök standa til þess að fresta hefði átt atkvæðagreiðslunni þegar hótanir sem tengdust baráttunni komu fram (sem beindust að utanríkisráðherra en annað hefur ekki komið fram opinberlega um þær) og láta lögreglu rannsaka hvort tengsl væru milli leiðtoga NEI-sinna og ofbeldismannanna. Óneitanlega þarf að fá svar við þeirri spurningu sem fyrst.

Í öðru lagi átti að tryggja heiðarlega upplýsingagjöf: taka á falsfréttum, lygi, hálfsannleika, smáatriðum sem villtu fyrir um aðalatriði málsins og spurningum sem innihéldu rangar fullyrðingar. Stöðva það versta frá ritstjórn Morgunblaðsins, spunadoktorum og forystumönnum NEI-sinna, það sem fór út fyrir allt sem kalla mætti eðlilega baráttu – innihélt m.a. fullyrðingar sem voru langt frá því sem samningur við ESB gæti nokkru sinni innifalið. Athyglisvert er í þessu sambandi að þar sem ekki lá fyrir samningur við ESB ríkti ákveðin óvissa um hvað aðild að ESB bæri með sér. Það virðist hafa gefið ímyndunarafli NEI-sinna frjálst spil. Þessi staðreynd – að samningur lá ekki fyrir – þýddi raunar að ekki átti að kjósa um samning, sem þó varð raunin og varð varla umflúið. Þess vegna telja margir að ekki hefði átt að fara í þjóðaratkvæði með málið.

Þriðja atriðið er að það átti að fresta atkvæðagreiðslunni vegna fjárausturs til NEI-sins – jafnvel til beggja aðilanna – til að rannsaka hvort eða hvaða hagsmunir voru að kaupa sér sterka stöðu. Hér er rétt að taka fram að eðli fjármagns er ekki alltaf það sama. Hófleg framlög kjósenda eru jafnan talin jákvætt einkenni kosninga, meðan stærri framlög fjársterkra aðila – að ekki að segja sterkustu fjármálaafla landsins – eru skítugir peningar sem geta spillt fyrir almannahagsmunum en stutt sérhagsmuni, skoða þarf t.d. hvernig barátta Morgunblaðsins, blaðið sjálft – fjármögnun fjölmiðla er eitt að mikilvægasta rannsóknarefnið við allar kosningar – og barátta NEI-sins var fjármögnuð.

Lagalegar skyldur

Mikið hefur verið talað um að fáar reglur gildi um þjóðaratkvæðagreiðslur hér á landi og engar um fjármögnum baráttunnar. Það er alrangt og má undrast að ríkisstjórnin og Landskjörstjórn hafi svo laklega lögfræðinga að þeim hafi ekki verið ljóst að skuldbindingar íslenska ríkisins eru ríkulegar eins og allra annarra vestrænna ríkja. Enda þótt íslensk lög fjalli að litlu leyti um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna þá er ríkið bundið af alþjóðlegum skuldbindingum. Það er því alls ekki rétt að ríkið geti ekkert gert.

Höfum hugfast að pólitísk kosning fulltrúa almennings er eitt, en þjóðaratkvæðagreiðsla er annað. Þær lagaskyldur sem hér eru tíundaðar eiga bæði við um kosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur; og er þá átt við aðstæður þar sem almenningur tekur þátt í stjórnun ríkisins.

Hvaða skyldur?

Í 25. gr. Alþjóðasamnings Sþ um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem Ísland fullgilti árið 1979 er kveðið á um að bein þátttaka í stjórnun opinberra mála skuli vera sanngjörn og tryggt að niðurstöður endurspegli frjálsa tjáningu kjósenda. Í 26 gr. er svo kveðið á um jafnræði aðila og bann við mismunun. Brot á þessum skilyrðum eru kæranleg og túlkanir á samningnum liggja fyrir.

Þá kemur fram í Kaupmannahafnarskjalinu frá 1990, sem Ísland er skuldbundið af, að atkvæðagreiðslur eigi að fara fram í frjálsu og réttlátu umhverfi. Þá á að sjá til þess að hótanir eigi sér ekki stað – sem er eitt af einkennum stjórnmálabaráttu austantjalds – og tryggja aðgang að fjölmiðlun án mismununar. Það felur í sér kröfur um hlutlausar og sannar upplýsingar. Allt kosningaferlið þarf að vera lýðræðislegt, frjálst, jafnt, gegnsætt og trúverðugt. Mikil reynsla er komin á túlkun Kaupmannahafnarskjalsins um réttmæti kosningabaráttu enda beitir yfirstétt austantjalds svipuðum aðferðum til að afla sér stuðnings og hér var beitt af NEI-inu.

Samningur Sþ um spillingu kveður á um að tryggja þurfi gagnsæi í fjármögnun og hindra áhrif mikilla fjárhagslegra hagsmuna. Þá er átt við að áhrif og spilling, einkum fjármagn, eigi ekki að spilla jafnræði fylkinga.

Þá gæti Mannréttindasáttmáli Evrópu átt við um þjóðaratkvæðagreiðslurnar þótt hann fjalli einkum um kosningar (dómstóllinn hefur látið sig þjóðaratkvæðagreiðslur varða) t.d. um upplýsingamiðlun, tjáningarfrelsi og pólitíska umræðu. Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt um ranga upplýsingamiðlun NEI-sins er þetta mjög athyglisvert. Þá getur hann fjallað um að fjármagn hindri jafnræði aðila.

Að lokum kunna reglur Feneyjanefndarinnar að eiga við um undirbúning kosninga, en ekki bara um kosningaframkvæmdina sjálfa.

Ljóst er að ýmsar kæruleiðir eru tiltækar, bæði til innlendra aðila og alþjóðlegra, ef þjóðaratkvæðagreiðslan fór ekki fram innan siðlegs ramma.

Hverjum bar að framkvæma eftirlit með kosningabaráttunni?

Hér er því haldið fram að Landskjörstjórn hafi átt – fyrir hönd íslenska ríkisins – að hafa eftirlit með kosningabaráttunni og sjá til þess að hinn alþjóðlegi lagarammi sem hér gildir sé virtur. Þótt fá íslensk lagaákvæði gildi um málið. Hún hefði átt að stöðva eða hafna beinum ósannindum t.d. um herskyldu, um að Íslendingar þyrftu að greiða skuldir annarra þjóða og hatursáróðri gagnvart nágrannaríkjum okkar – svo eitthvað af fjölmörgu sé nefnt – og síðan að fresta atkvæðagreiðslunni þegar hótanirnar gagnvart utanríkisráðherra komu fram meðan það mál var rannsakað. Eins og áður segir þurfti líka að fylgjast með fjármögnun baráttunnar hjá báðum aðilunum og skoða hvaðan fjármagnið kæmi og í hvaða mæli. Varla ríkir nokkur vafi á skyldum ríkisins í þessu efni.

Lokaorð

Fyrst af öllu er að rannsaka málið. Það þurfa hlutlausir aðilar að gera. Þá er að bera fram kærur og mögulega ógilda niðurstöðuna. Að lokum gæti ríkisstjórnin ályktað að hún sé ekki lengur bundin af ranglega fenginni niðurstöðu og ákveðað að ganga til aðildarviðræða við ESB.

Engin ástæða er til að Ísland falli í sömu gryfju og Bretar í Brexit og láti ófyrirleitna kosningabaráttu sigra í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svona atkvæðagreiðslu má mögulega ógilda: lagalega, siðferðilega og pólitískt.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur.