Betri borg fyrir börn

Stefnan Betri borg fyrir börn var í takt við þá hugsun sem var lögfest með lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna nr. 86/2021. Í báðum tilfellum er meginmarkmiðið að færa þjónustuna nær barninu, tryggja snemmtækan stuðning og stuðla að markvissu samstarfi milli þeirra kerfa sem sinna börnum og fjölskyldum. Farsældarlögin eins og þau eru kölluð byggja á þeirri grundvallarhugmynd að börn og fjölskyldur eigi ekki að þurfa að rata sjálf á milli stofnana heldur beri kerfinu að vinna saman í þágu barnsins.

Ég var skólastjórnandi í Breiðholti þegar stefnan hófst þar og sýndi í framkvæmd hvað getur gerst þegar félagsþjónusta, skólar, frístundastarf og aðrir þjónustuveitendur horfa sameiginlega á þarfir barnsins fremur en afmörkuð verkefni sinnar stofnunar. Ég fann fljótt fyrir þeim jákvæðu áhrifum sem þessi nálgun hafði á starf okkar í skólanum, samstarf fagfólks og stuðningur við börn og fjölskyldur tóku stakkaskiptum og styðja niðurstöður margra rannsókna við þá reynslu mína. Rannsóknir sýna nefnilega að árangursrík samþætt þjónusta byggist á barnamiðaðri nálgun, virku samstarfi milli stofnana og skýrri forystu. Sameiginleg sýn, gagnkvæmt traust og sterk tengsl milli samstarfsaðila skipta meira máli en formlegar skipulagsbreytingar einar og sér (Baxter, Speed, Ioakimidis og Ross, 2023).

Það tekur mörg ár að byggja upp sameiginlega menningu, sameiginlegt tungumál og gagnkvæmt traust milli stofnana. Þess vegna þarf að horfa á samþætta þjónustu sem fjárfestingu sem skilar ávinningi til lengri tíma. Sá ávinningur gerist ekki sjálfkrafa. Ég skil vel að skoða þurfi alla anga og fara vel með útsvar Reykvíkinga og set mig ekki upp á móti því, við eigum alltaf að vera að spyrja okkur hvort við getum gert betur.

Undanfarna daga hef ég fylgst með umræðu í fjölmiðlum og fundi borgarstjórnar og er glöð að heyra að borgarstjóri hefur horfið frá því að ræða um fitulag í borginni sem verið er að skera í burtu. Ég er samt enn ekki sannfærð um hvernig þessar breytingar verða betri fyrir borgarbúa.

Ein rök sem heyrist er að börn hafi ekki verið að fá sömu þjónustu eftir búsetu og að miðstöðvar hafi ekki unnið samræmt og þess vegna hafi þurft að breyta. Þar hefði mátt rýna betur í hvað það er sem orsakar missamræmi í þjónustu og af hverju þjónustan er mismunandi. Þessi mantra hefur heyrst lengi en það var samt ekki búið að kortleggja ástæður þess sem var öðruvísi og því enginn svör sem réttlæta að leggja miðstöðvar niður. Það skorti samráð við okkur sem höfum verið að byggja upp nýja nálgun í þjónustu á undanförnum árum og sumt sem var gert öðruvísi á milli miðstöðva var oft það sem þurfti að gera til að bregðast við ákveðnum atvikum í borgarhlutanum, annað var að ekki hafði verið gengið frá og endurskoðað úthlutun fjölda starfsmanna á milli miðstöðva og því þjónustugeta ekki í samræmi við þarfir borgahlutana.

Formaður Framsóknar nefndi talmeinafræðinga í einu viðtalinu. Ég veit að grunnskólar í mínum borgarhluta tóku sig saman og borguðu fyrir þjónustu talmeinafræðinga og notuðu til þess fjárheimildir af almennum rekstri síns skóla, þeir voru því fleiri á minni miðstöð. Fyrir það fjármagn urðu talmeinafræðingar með fasta viðveru í skólum, skimuðu fyrir vanda í framburði, fóru yfir niðurstöður læsis og höfðu samráð við kennara í 1. bekk um þær niðurstöður og þannig voru börn sem áttu í vandræðum með málþroska sinn fundin. Það bjó reyndar til biðlista, fleiri börn í samanburði við aðra borgarhluta, en börnin voru klukkuð og sum þeirra sett fyrr á biðlista ríkisins því þangað fara þau börn sem eru með mestan vandann. Á biðtíma var samt alltaf tenging skóla við talmeinafræðing og hægt að ráðleggja foreldrum og kennurum og öðru fagfólki sem var að vinna með barnið eins og sérfræðingum á miðstöð. Einnig var talmeinafræðingur kominn í læsisteymi eins grunnskóla sem er að þróa orðaforðakennslu og hefði því getað komið að því verkefni með sína fagþekkingu sem bætist við fagþekkingu kennara og annarra sérfræðinga. Það yrði í þágu allra barna en þessi nálgun er í uppnámi.

Þegar fyrirhugaðar breytingar eru gerðar á stefnunni Betri borg fyrir börn vekur það spurningar um hvernig tryggja eigi að þær forsendur sem bæði rannsóknir og reynsla hafa sýnt fram á að skipta máli haldist óskertar. Ef samstarf milli skóla, félagsþjónustu og annarra þjónustukerfa veikist eða ábyrgð og verkaskipting verður óskýrari, má færa rök fyrir því að erfiðara verði að ná þeim markmiðum sem bæði stefnan og Farsældarlögin byggja á (Baxter o.fl., 2023). Síðasta vetur fengum við heimsókn Þjóðverja en þeir voru að kynna sér skólaþjónustu hjá Reykjavíkurborg. Þar sögðu þeir mér frá því hvernig allt er unnið í þröngum römmum í sinni borg og hver fagmaður hugsaði um vanda barns út frá sinni fagþekkingu en næðu oft ekki utan um vandann þar sem vantaði algjörlega flæði á milli fagstétta og þjónustuveitenda. Þess vegna voru þeir mættir til Íslands til að læra af og voru stórhrifnir. Kannski er þörf á að við heimsækjum þá núna og lærum að fara til baka, aftur inn í síló okkar fagstéttar?

Höfundur er háskólanemi og fyrrverandi fagstjóri grunnskóla Austurmiðstöðvar hjá Reykjavíkurborg.

Baxter, V., Speed, E., Ioakimidis, V., & Ross, M. (2023). Lessons learnt while integrating services for children: Qualitative interviews with professional stakeholders. BMC Health Services Research, 23, 323. https://doi.org/10.1186/s12913-023-09322-w

Reykjavíkurborg. (án.dag.). Betri borg fyrir börn. Sótt 14. september 2026 afhttps://reykjavik.is/betri-borg-fyrir-born

Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna (nr. 86/2021). https://www.althingi.is/lagas/nuna/2021086.html