Grateful Dead á Sæ­brautinni

Það var heiðskírt í Reykjavík á föstudagskvöldið, sem telst orðið nægilegt tilefni til að menn taki eftir veðrinu, og um tíuleytið hafði Sæbrautin breyst í útileikhús. Ferðamenn stóðu þar með þrífætur og síma á lofti, sumir í nýjum dúnúlpum sem líklega höfðu verið keyptar fyrr um daginn með þeirri hugarró sem fylgir því að sjá ekki kortareikninginn fyrr en heim er komið.

Undirritaður hafði skömmu áður hitt kunningja sem semur tónlist og hafði fengið uppgjör frá streymisveitu. Upphæðin hefði hugsanlega dugað fyrir hálfum kaffibolla, væri hann keyptur utan miðborgarinnar og skipt bróðurlega milli tveggja manna.

Laust fyrir ellefu kviknuðu norðurljósin yfir Esjunni og meðfram Sæbrautinni heyrðist andvarp á að minnsta kosti níu tungumálum. Á heimleiðinni varð mér hugsað til Grateful Dead. Þeir þekktu vel svona andvörp.

Snældan var gefins

Hljómsveitin var stofnuð í Kaliforníu 1965 og hagaði rekstri sínum með þeim hætti að flestir sérfræðingar hefðu ráðlagt henni að hætta því samstundis. Plöturnar seldust sæmilega, en á þrjátíu ára ferli komst aðeins eitt lag á topp tíu bandaríska listans, Touch of Grey árið 1987.

Tónleikarnir voru annað mál. Sveitin lék sjötíu, áttatíu og stundum nær hundrað sinnum á ári. Lagavalið breyttist stöðugt, löngum köflum var spunnið og sá sem hafði séð tónleikana í Boston á miðvikudegi hafði enga sérstaka ástæðu til að telja sig hafa séð þá í New York á föstudegi. Aðdáendur, Deadheads, fylgdu því sveitinni milli borga.

Furðulegast var þó að Grateful Dead gerði lítið til að stöðva upptökur. Frá 1984 fengu upptökumenn sérstakt svæði fyrir aftan hljóðborðið. Upptökurnar mátti afrita og gefa öðrum, en ekki selja. Þetta var á þeim tíma þegar tónlistarfyrirtæki vörðu upptökur sínar með þeirri alúð sem seðlabankar sýna peningaprentvélum.

Snældurnar gengu manna á milli og tónleikarnir í Barton Hall 8. maí 1977 urðu goðsögn löngu áður en þeir komu út opinberlega. Snældan tók ekki viðskiptin af sveitinni. Hún færði þeim fleiri viðskiptavini.

Eigin miðasala

Grateful Dead stofnaði eigin miðasölu, hélt beinu sambandi við áhorfendur og tók sjálf upp tónleikana. Lagasafnið varð síðar mikilvæg söluvara. Á tíunda áratugnum var sveitin reglulega meðal tekjuhæstu tónleikasveita Norður-Ameríku. Hljómsveit sem gaf upptökurnar sínar. Eitthvað hefur farið úrskeiðis í kennslubókinni.

Það sem ekki verður afritað

Skýringin er einföld. Grateful Dead gaf frá sér það sem auðvelt var að afrita og seldi það sem ekki varð endurtekið. Upptakan kostaði ekkert. Hverjir tónleikar gerðust aðeins einu sinni.

Snældan var því ekki varan. Hún var minning, auglýsing og boðskort.

Þegar kveðjutónleikarnir Fare Thee Well voru haldnir 2015, tuttugu árum eftir dauða Jerry Garcia, skiluðu þeir tugum milljóna dollara.

Fólk borgaði ekki fyrir lög sem það hafði heyrt hundruð sinnum. Það borgaði fyrir að vera á staðnum.

Ókeypis himinn

Hér mætti benda á að Ísland sé lítið og heimurinn breyttur. Grateful Dead hafði heila heimsálfu að ferðast um og halda tónleika og á árum snældunnar var tónlist mun fágætari en nú er. Nú ber fólk stærstan hluta tónlistarsögu mannkyns í vasanum. Það er áhugaverð staðreynd en þar með er ekki öll sagan sögð.

Íslendingar hafa nefnilega rekið sams konar viðskiptamódel árum saman.

Myndir af norðurljósum eru alls staðar. Samt flýgur fólk yfir Atlantshafið, greiðir fyrir flug, gistingu, bílaleigubíl, kvöldmat og dúnúlpu til þess að standa í næðingi á Sæbrautinni og bíða eftir einhverju sem það gæti séð ókeypis í símanum.

Ljósmyndin er snældan.

Himinninn er tónleikarnir.

Gamla platan endurvakin?

Það er því sérkennilegt að þjóð sem selur norðurljós með þessum hætti skuli meðhöndla tónlist sína eftir rekstrarlíkani gömlu plötuútgáfunnar.

Lag er gefið út, sett á streymisveitu og síðan beðið eftir uppgjörinu með þolinmæði sem væri fremur viðeigandi í trúarlífi en fyrirtækjarekstri.

Við eigum þó sjálf dæmi um hitt. Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum hefur lifað í kynslóðir án þess að finna þurfi upp nýja Herjólfsdalsútgáfu á hverju ári til að réttlæta miðaverðið.

Varan er stundin, fólkið, staðurinn og minningin um kvöld sem aðeins gerist einungis einu sinni.

Litli salurinn

Fámennið er vandamál, svo lengi sem menn ganga út frá því að hver stóll verði að vera setinn Íslendingi. En hingað koma árlega rúmlega tvær milljónir ferðamanna. Margir eiga kvöld í Reykjavík eftir að söfnunum hefur verið lokað og fiskisúpunni sporðrennt.

Íslensk hljómsveit sem léki öll fimmtudagskvöld í sama litla salnum, aldrei nákvæmlega sömu dagskrá, leyfði upptökur, seldi miðana sjálf og héldi sambandi við áhorfendur, væri ekki að selja tónlist. Hún væri að selja Reykjavík á fimmtudagskvöldi.

Í safni Ríkisútvarpsins liggja auk þess áratugir af íslenskum tónleikaupptökum. Þar kann að liggja menningarverðmæti og verslunarvara. Stundum er munurinn aðeins sá hvort einhver opnar skápinn.

Uppgjörið

Norðurljósin sáust aftur kvöldið eftir. Þá voru þúsundir mynda frá föstudeginum komnar á netið. Allar ókeypis. Samt stóð fleira fólk við Sæbrautina en kvöldið áður.

Streymisuppgjörið liggur enn á eldhúsborðinu.

Undirritaðan er farið að gruna að við höfum um árabil verið að leggja mesta vinnu í að selja snælduna.

Höfundur er læknir og Deadhead.