Fregnir af dauða gervi­greindarinnar eru stór­lega ýktar

Eftir ótrúlega vakningu sem einkenndi árin 2023 og 2024 hefur tónninn í umræðunni breyst. Hinu barnslega „Vá!“ hefur verið skipt út fyrir efasemdir og tortryggni. Stjórnendur horfa á kostnaðarsöm tilraunaverkefni sem skila litlu, fjölmiðlar tala um „bólu“ og almenningur spyr hvort tæknin sé að brotlenda.

Svarið er ekki að tæknin sé dauð, heldur að hveitibrauðsdögunum er lokið. Við erum komin á það stig þar sem töfrarnir þurfa að breytast í tekjur og tímabilið þar sem gervigreind var ódýr, auðveld og virtist geta allt, er liðið. Við erum komin í frumskóg flöskuhálsa, orkuskorts og stjórnunarkreppu. Það er engin mótsögn í því að tæknin sé öflug en árangurinn lítill. Vandamálið er ekki að gervigreindin virki ekki, heldur að við erum að reyna að nota nýtt framleiðslukerfi ofan á gamlar lausnir og reyna að gera allt með einni töfralausn.

Af hverju fjárfestingin skilar ekki árangri

Rannsóknir draga upp sláandi mynd af stöðunni. Nýleg greining Boston Consulting Group á yfir 1.250 fyrirtækjum leiðir í ljós að aðeins um 5% þeirra ná raunverulegu, mælanlegu virði út úr gervigreind, hvort sem það er í formi tekjuvaxtar eða kostnaðarlækkunar. Á sama tíma viðurkenna um 60% fyrirtækja að hafa fengið lítið sem ekkert gagn út úr fjárfestingunni. Þetta hljómar eins og falleinkunn á tækninni, en er í raun áfellisdómur yfir innleiðingunni. Fyrirtæki hafa nálgast gervigreind eins og hugbúnaðaruppfærslu, eitthvað sem maður kaupir, setur upp og græðir á. En gervigreind er ekki tól sem gerir gamlar lausnir skilvirkari, hún er tól sem krefst þess að vinnan sé unnin öðruvísi. Kostnaðurinn við að endurmennta starfsfólk, breyta verkferlum og tryggja gagnaöryggi er vanmetinn. Þegar fyrirtæki reyna að „strá gervigreind“ yfir alla deildina án stefnu, verður til kostnaðarsamt flækjustig en ekki framleiðniaukning. Það er eins og að kaupa Formúlu 1 bíl til að keyra út pitsur, bíllinn er frábær, en hann hentar ekki í verkið og rekstrarkostnaðurinn sligar pítsustaðinn.

Flöskuhálsarnir: Mettun og raunveruleiki

Viðvaranir um „bólu“ eru réttmætar og við erum að aka á vegg í tvennum skilningi sem vert er að taka alvarlega. Í fyrsta lagi virðist mettunin vera til staðar og rannsóknir benda til þess að nýjustu gervigreindar módelin séu ekki að sýna þær „stökkbreytingar“ í greind sem vonast var eftir. Við gætum þurft að sætta okkur við að „ofurgáfan“ sé ekki handan við hornið og við séum föst með „hversdags-greind“ næstu árin. Þetta þýðir að fyrirtæki geta ekki beðið eftir að gervigreindin verði fullkomin, þau verða að læra að nota tæknina eins og hún er í dag. Í öðru lagi er orkuveggurinn raunverulegur. „Skýið“ er ekki úr gufu, það er úr kopar og sílikoni. Samkeppni um orku er að keyra upp verð og skapa átök við almenningsveitur sem þýðir að tímabil „ódýrrar gervigreindar“ er liðið. Notkunin verður að borga sig, því hvert svar kostar orku og peninga.

Sönnunin er falin notkun

Ef tæknin væri gagnslaus væri enginn að nota hana. En raunveruleikinn er sá að notkunin hefur sprungið út, bara ekki þar sem stjórnendur halda. Við sjáum uppgang „Skugga-Gervigreindar“ (Shadow AI). Rannsóknir benda til þess að allt að helmingur starfsmanna noti eigin persónutengd gervigreindartól í vinnunni. Þetta fólk er ekki að leika sér eða svindla, það er að finna leiðir til að spara tíma og skila betri vinnu. Vísbendingar frá Seðlabanka Bandaríkjanna í St. Louis benda til þess að þeir sem nota tæknina reglulega spari að meðaltali um 5,4% vinnustunda á viku. Þetta sýnir okkur tvær hliðar á sama pening: Tæknin virkar, því starfsfólk finnur ávinninginn strax. En innleiðingin er röng, því fyrirtækin hafa ekki skapað umhverfi þar sem þessi ávinningur nýtist heildinni. Þess í stað er hann falinn, óöruggur og einangraður.

Hvað gera þeir sem ná árangri? (hin 5 prósentin)

Það eru til fyrirtæki sem ná raunverulegum, mælanlegum ávinningi af gervigreind. Þessi 5% hópur lítur ekki á gervigreind sem töfralausn, heldur sem verkfræðilegt verkefni. Hér er uppskrift þeirra:

Hamar í stað sleggju: Þau reyna ekki að „gervigreindarvæða“ allt í einu. Þau velja 3-5 afmörkuð ferli, til dæmis villuleit í kóða eða úrvinnslu tilboða, þar sem ávinningurinn er augljós og mælanlegur.

Leiðtogar í framlínunni: Þetta er lykilatriði. Í þeim fyrirtækjum sem ná árangri eru stjórnendur ekki bara að „styðja verkefnið“. Þeir nota tæknina sjálfir. Ef forstjórinn notar ekki gervigreind til að undirbúa fundi eða greina gögn, mun fyrirtækið aldrei tileinka sér tæknina. Tæknin verður að vera hluti af menningunni, ekki bara verkefni í tæknideild.

Mannlegi þátturinn í öndvegi: Þau vita að gervigreindin gerir mistök. Þess vegna byggja þau ferla þar sem gervigreindin vinnur fyrstu drögin, en sérfræðingur tekur loka ákvörðunina. Þetta lækkar kostnaðinn við villur og eykur traust starfsmanna.

Gögn eru gull: Þau skilja að gervigreind er bara eins góð og gögnin sem hún fær. Í stað þess að dæla öllu í líkanið, hreinsa þau og skipuleggja gögnin sín áður en innleiðing hefst. Þetta lækkar innleiðingarkostnaðinn verulega til lengri tíma.

Hvað þýðir þetta fyrir Ísland?

Fyrir Ísland skiptir þetta sérstaklega miklu máli. Smátt hagkerfi með einn hæsta launakostnað í heimi hefur ekki efni á að eyða árum í misheppnaðar tilraunir. Við þurfum ekki fleiri uppblásin „Gervigreindar-verkefni“ sem rata í fréttirnar en skila engu. Við þurfum afmörkuð verkefni í hverju fyrirtæki þar sem gervigreind er sett inn í kjarnaferla til að auka framleiðni. Fyrir íslenska stjórnendur er stóra spurningin ekki hvað hægt er að kaupa, heldur hvaða þrír ferlar eru svo dýrir og mikilvægir að það borgar sig að endurhanna þá. Fyrir starfsfólk er spurningin hvar er hægt að fá drög frá gervigreind, en halda faglegri ábyrgð. Ef við svörum þessu af hreinskilni erum við ekki að ræða dauða gervigreindarinnar. Þá erum við að ræða næsta stig, hvernig hún verður ósýnilegur, en afar raunverulegur, hluti af innviðum íslensks samfélags.

Flöskuhálsarnir sem við sjáum núna, kostnaður við innleiðingu, mettun í tækniþróun og vantraust, eru ekki merki um dauða tækninnar heldur vaxtarverki. Fregnir af dauða gervigreindarinnar eru stórlega ýktar, en draumurinn um að hún leysi öll vandamál okkar án fyrirhafnar? Sá draumur er vissulega dauður.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.