Al­var­legar rang­færslur í Hitamálum

– og hvernig bókin gefur ranga mynd af loftslagsvísindum

Bókin Hitamál eftir Frosta Sigurjónsson, fyrrverandi alþingismann, er kynnt sem gagnrýnin og fræðileg umfjöllun um loftslagsvísindi, loftslagsbreytingar og loftslagsaðgerðir. Hún hefur vakið töluverða athygli og höfundur fjallað um bókina í fjölmiðlum.

Í harðorðum bókdómi á Vísi.is var þó bent á ítrekaðar rangfærslur, einhliða túlkun rannsókna og brot á grundvallarreglum vísindalegrar greiningar.

Að mati greinarhöfundar gefur Hitamál lesendum kerfisbundið skakka mynd af þeirri miklu áhættu sem samfélög standa frammi fyrir og er ekki í samræmi við niðurstöður IPCC (Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar).

IPCC gegnir lykilhlutverki í alþjóðlegri loftslagsumræðu þar sem hún safnar, metur og dregur saman bestu fáanlegu vísindalegu þekkingu um loftslagsbreytingar og áhættu þeirra fyrir samfélög. IPCC setur ekki fram eigin skoðanir heldur dregur saman, vegur og metur niðurstöður þúsunda sjálfstæðra rannsókna frá vísindamönnum um allan heim. Skýrslur nefndarinnar byggja á gagnsærri aðferðafræði, kerfisbundinni óvissugreiningu og víðtækri ritrýni. Gagnrýni á IPCC er bæði eðlileg og nauðsynleg – en hún verður að byggja á sömu kröfum um heildarsýn, samhengisgreiningu og varfærni og vísindin sjálf gera.

Helsti vandi Hitamála er ekki að höfundur spyrji erfiðra spurninga, heldur að svörin byggja á handvali gagna (svokölluðu cherry-picking) sem styðja fyrirfram mótaða afstöðu, á meðan heildarmynd vísindanna — líkt og hún birtist í samantektum IPCC — er sett til hliðar. Þannig verður bókin ekki gagnrýnin í fræðilegum skilningi heldur villandi og dregur ítrekað úr alvarleika loftslagsvandans og brýnni þörf fyrir aðgerðir.

Hér á eftir verða raktar nokkrar af alvarlegustu rangfærslunum í Hitamálum.

1. Tortrygging stærsta losunarvanda Íslands

Í bókinni er losun frá landnotkun (LULUCF), einkum frá framræstu votlendi, gerð tortryggileg með vísan í óvissu í mælingum og útreikningum. Sú framsetning byggir þó ekki á nýjum gögnum heldur almennum fullyrðingum. Afstaða IPCC er hins vegar skýr: óvissa er ekki rök fyrir því að afskrifa losun heldur kallar hún á varfærni, gagnsæi og samræmdar aðferðir. Samkvæmt sjöttu matsskýrslu IPCC (AR6) er endurheimt votlendis meðal hagkvæmustu loftslagsaðgerða Íslands. Að gera lítið úr mikilvægi hennar gengur gegn bestu fáanlegu vísindalegu þekkingu.

2. Náttúran látin „bæta upp“ fyrir mannlega losun

Höfundur Hitamála heldur því fram að náttúruleg kolefnisbinding í jarðvegi, bergi og í hafi eigi að teljast á móti losun Íslands. Slík nálgun stríðir gegn grundvallarreglum losunarbókhalds. IPCC telur einungis mannlegar breytingar á kolefnisflæði með, enda eru náttúruleg ferli hvorki stjórnhæf né viðbragð við stefnumótun. Að telja náttúruna sjálfa sem mótvægi við mannlega losun myndi gera alþjóðlegt loftslagsbókhald merkingarlaust og grafa undan samanburðarhæfni milli ríkja, sem er forsenda samræmdra loftslagsaðgerða á heimsvísu.

3. Staðbundin gögn notuð til að afneita hnattrænni áhættu

Í bókinni er fullyrt að þurrkar hafi ekki aukist þar sem langtímagögn frá Bandaríkjunum sýni enga skýra leitni. Slík framsetning er villandi. Þurrkar eru í eðli sínu svæðisbundið fyrirbæri og hnattræn loftslagsáhætta birtist ekki sem einföld aukning alls staðar á jörðinni. IPCC sýnir að hlýnun eykur líkur á alvarleika þurrka á mörgum svæðum vegna meiri hitastreitu, uppgufunar og jarðvegsþurrks. Að vísa í gögn frá einu landi til að afneita alþjóðlegri þróun er dæmigerð notkun á völdum gögnum í stað heildarmats á hnattrænum rannsóknum.

4. Hækkun sjávarmáls rangtúlkuð og gerð meinlaus

Umfjöllun Hitamála um hækkun sjávarmáls gerir lítið úr einni best skjalfestu þróun loftslagsvísinda. Samkvæmt IPCC hefur hnattrænt sjávarmál hækkað um rúmlega 20 cm frá upphafi 20. aldar og hraðinn aukist verulega á síðustu áratugum. Þessar niðurstöður byggja á sjálfstæðum mælingum frá sjávarmælum, gervihnöttum og rannsóknum á jöklum og ísþekjum. Að vísa í staðbundin frávik eða tímabundnar sveiflur breytir engu um þessa hnattrænu þróun og getur skapað falskt öryggi um framtíðaráhættu fyrir strandsamfélög og vistkerfi.

5. Röng fullyrðing um áhrif CO₂ á sjávarlíf

Fullyrðing Hitamála um að aukning á CO₂ í andrúmslofti hafi ekki skaðleg áhrif á sjávarlíf stenst ekki vísindalega skoðun. IPCC flokkar súrnun hafsins sem eina alvarlegustu og best skjalfestu afleiðingu loftslagsbreytinga. Sýrustig sjávar hefur lækkað um 0,1 pH-einingu frá upphafi iðnbyltingar, sem jafngildir um 30% aukningu í styrk vetnisjóna. Rannsóknir sýna skerta kalkmyndun, verri lifun og truflaða hegðun hjá fjölmörgum tegundum, einkum í köldum hafsvæðum á borð við Norður-Atlantshafið, þar sem súrnun gengur hraðar fyrir sig.

6. Villandi umræða um hitamet og veðuröfga

Í Hitamálum er grundvallarhugtökum loftslagsvísinda ruglað saman, einkum áhættu og tíðni. Loftslagsvísindi snúast ekki um hvort tiltekið veður hafi komið fyrir áður, heldur hvort líkur, styrkur og afleiðingar veðuröfga séu að breytast með hlýnandi loftslagi. Vísindaleg gögn sýna að hitamet falla nú mun oftar en kuldamet og að hlýnandi loftslag eykur líkur á alvarlegum veðuröfgaatburðum, jafnvel þótt heildarfjöldi þeirra aukist ekki alls staðar. Slík breyting á líkindadreifingu er lykilatriði í mati á loftslagsáhættu, en hún er vanrækt í umfjöllun Hitamála.

7. Rökin um að Ísland skipti ekki máli

Rök höfundar um að losun Íslands nemi aðeins 0,02% af heimslosun eru meðal varasömustu fullyrðinga bókarinnar. Flest ríki heims eru með hlutdeild undir 1%. Ef þessi rök væru tekin gild gætu nær öll ríki réttlætt aðgerðarleysi. IPCC leggur hins vegar áherslu á losun á mann, efnahagslega getu og sögulega ábyrgð. Ísland er ríkt samfélag með mikla getu og burði til að ganga á undan fremur en að vísa ábyrgðinni frá sér.

Lokaorð

Gagnrýnin og upplýst umræða um loftslagsmál er bæði nauðsynleg og æskileg. Hún verður þó að byggja á heildarmynd vísindanna, skýrri greiningu á óvissu og heiðarlegri meðferð gagna. Þegar vísindalegri þekkingu er markvisst beitt á villandi hátt til að draga úr alvarleika loftslagsvandans eða réttlæta aðgerðarleysi er ekki lengur um málefnalega gagnrýni að ræða heldur afvegaleiðandi framsetningu. Loftslagsbreytingar eru raunverulegar, áhættan er vaxandi og mikið er í húfi, bæði fyrir samfélög dagsins í dag og komandi kynslóðir.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.