Staða eldri borgara á Ís­landi í árs­lok 2025

Staða eldri borgara er mikilvægt samfélagsmál sem snertir ekki aðeins þá sem eru komnir á eftirlaunaaldur, heldur samfélagið allt. Með hækkandi meðalaldri þjóðarinnar fjölgar eldra fólki og sífellt meiri þörf er á að tryggja þeim mannsæmandi lífskjör, virðingu og tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu.

Fátækt eldri borgara

Fátækt meðal eldra fólks er raunverulegt og alvarlegt vandamál, þó það fari oft lítið fyrir því í opinberri umræðu. Margir eldri borgarar lifa á lágum tekjum, einkum þeir sem reiða sig að mestu eða öllu leyti á greiðslur frá almannatryggingum. Í þeim hópi eru margar konur sem voru annað hvort mjög lengi, eða alla tíð heimavinnandi húsmæður, að ala upp vinnandi kynslóðir dagsins í dag, sem áunnu sér ekki lífeyrisréttindi við þá iðju. Þessar tekjur duga oft ekki til að mæta nauðsynlegum útgjöldum, svo sem húsaleigu, mat, lyfjum og heilbrigðisþjónustu.

Hækkandi framfærslukostnaður hefur gert stöðu margra enn erfiðari. Sérstaklega hefur húsnæðiskostnaður aukist hratt og margir eldri borgarar neyðast til að verja stórum hluta tekna sinna í leigu og eða annan húsnæðiskostnað. Afleiðingin er sú að fólk þarf að skera niður í öðrum grunnþörfum, til dæmis mataræði, félagslífi eða nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu.

Fátækt hefur ekki aðeins áhrif á efnahag heldur einnig á heilsu og líðan. Langvarandi fjárhagsáhyggjur geta leitt til streitu, kvíða og félagslegrar einangrunar. Margir skammast sín fyrir stöðu sína og leita því síður eftir hjálp, sem getur gert vandann enn alvarlegri.

Til að draga úr fátækt meðal eldri borgara er nauðsynlegt að tryggja að lífeyrisgreiðslur og stuðningskerfi frá ríkinu virki þannig að það stuðli að útrýmingu fátæktar á Íslandi.

Heilsa og aðgengi að þjónustu

Heilbrigðismál eru stór þáttur í lífi eldri borgara. Með hækkandi aldri aukast líkur á langvinnum sjúkdómum og þörf fyrir heilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir gott heilbrigðiskerfi á Íslandi eru biðlistar eftir þjónustu, sérstaklega á sviði öldrunarþjónustu, hjúkrunarheimila og heimahjúkrunar, áfram áhyggjuefni.

Aðgengi að þjónustu er ekki alltaf jafnt, sérstaklega fyrir eldri borgara á landsbyggðinni. Ferðalög, skortur á sérfræðingum og stafrænar lausnir sem ekki henta öllum geta skapað hindranir. Mikilvægt er að þjónustan sé aðlöguð að þörfum eldra fólks og aðgengileg, óháð búsetu eða tæknifærni.

Ofbeldi gegn eldri borgurum

Ofbeldi gegn eldri borgurum er alvarlegt, dulið og því miður vanrækt samfélagsvandamál. Ofbeldi getur birst með ýmsum hætti, svo sem líkamlegu, andlegu eða kynferðislegu ofbeldi,

fjárhagslegri misnotkun eða vanrækslu. Í mörgum tilfellum á ofbeldið sér stað innan fjölskyldu eða í nánum tengslum, sem gerir það erfiðara fyrir þolendur að leita sér hjálpar.

Eldri borgarar eru oft í viðkvæmri stöðu vegna heilsuleysis, fjárhagslegs ósjálfstæðis eða félagslegrar einangrunar. Ótti við afleiðingar, skömm eða traust á gerandanum getur orðið til þess að ofbeldi er ekki tilkynnt. Því er talið að raunverulegt umfang vandans sé mun meira en opinberar tölur gefa til kynna.

Mikilvægt er að efla fræðslu og vitundarvakningu um ofbeldi gegn eldra fólki, bæði meðal fagfólks og almennings. Skýrar verklagsreglur, aðgengileg úrræði og öflugt samstarf milli heilbrigðis-, félags- og réttarkerfis eru lykilatriði í baráttunni gegn ofbeldi. Eldri borgarar þurfa að vita hvert þeir geta leitað og að þeim verði mætt af virðingu og trúnaði.

Félagsleg einangrun og virkni

Félagsleg einangrun er eitt alvarlegasta vandamálið sem eldri borgarar standa frammi fyrir. Þegar fólk hættir störfum, missir maka eða veikist getur tengslanetið minnkað hratt. Einangrun hefur neikvæð áhrif á andlega og líkamlega heilsu og getur aukið líkur á þunglyndi og kvíða.

Á sama tíma eru fjölmörg tækifæri til að efla virkni eldri borgara. Félagsmiðstöðvar, fræðsla, sjálfboðastarf og hreyfing geta aukið lífsgæði og stuðlað að virkri öldrun. Samfélagið þarf að líta á eldra fólk sem auðlind, ekki byrði, og skapa rými fyrir reynslu þeirra og þekkingu.

Virðing og þátttaka í samfélaginu

Viðhorf samfélagsins til eldra fólks skipta miklu máli. Aldursfordómar geta birst í formi vanmats, útilokunar eða skorts á tækifærum. Mikilvægt er að eldri borgarar hafi rödd í samfélagsumræðu og að tekið sé tillit til sjónarmiða þeirra við stefnumótun og ákvarðanatöku.

Með aukinni þátttöku eldri borgara í samfélaginu má styrkja lýðræðið og efla samkennd milli kynslóða. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra að tryggja að fólk geti elst með þeirri reisn sem þeim ber og með öryggi og lífsgleði að leiðarljósi

Lokaorð

Staða eldri borgara er margþætt og krefst heildstæðra lausna. Með bættum lífskjörum, öflugri þjónustu, aukinni félagslegri þátttöku og jákvæðum viðhorfum má skapa samfélag þar sem eldri borgarar njóta virðingar og stuðnings. Hvernig við komum fram við eldra fólk í dag endurspeglar þau gildi sem við viljum byggja framtíðarsamfélagið á.

Landsamband eldri borgara óskar landsmönnum öllum gleðilegrar hátíðar og farsældar á nýju ári.

Höfundur er formaður LEB.