Fé­lags­leg hjálp sem sviptir fá­tækasta fólkið sjálfsbjörg

Hlutdeildarlán eru kynnt sem félagslegt úrræði ætlað tekjulægstu hópunum. Í reynd endurspegla þau þó ekki illan ásetning, heldur eitthvað ekki síður alvarlegt: djúpstætt skilningsleysi og kerfisbundið getuleysi stjórnvalda til að meta raunverulegar afleiðingar eigin ákvarðana.

Með því að binda stuðning ríkisins nær eingöngu við nýjar íbúðir er verið að beina tekjulægstu hópunum inn í dýrustu eignir markaðarins. Þetta er ekki vegna þess að notaðar íbúðir séu verri, heldur vegna þess að stjórnsýslan virðist ekki skilja að fermetraverð, skuldsetning og áhætta skipta meira máli fyrir tekjulágt fólk en fallegar kynningarmyndir af nýjum byggingum.

Nýbyggingar bera oft með sér fermetraverð sem nálgast, eða fer yfir, eina milljón króna. Fyrir fólk með lágar tekjur þýðir þetta hærri höfuðstól, meiri skuldbindingar og aukna viðkvæmni gagnvart vaxtabreytingum. Að kynna slíkt sem „hjálp“ er ekki merki um hörku, heldur skort á grundvallarskilningi á heimilisfjármálum.

Vandinn liggur ekki aðeins í lagarammanum heldur einnig í framkvæmdinni. Í 12. gr. reglugerðar nr. 1084/2020 er undanþáguákvæði sem heimilar kaup á íbúð með hlutdeildarláni utan höfuðborgarsvæðis án þess að hún sé ný. Sú undanþága er nánast óvirk þar sem kröfur eru afar íþyngjandi, eins og hefur sýnt sig í framkvæmd. Í einstaka, óljósum undantekningartilfellum er látið liggja að mögulegt sé að kaupa notaða íbúð með hlutdeildarláni, að því gefnu að hún sé „HMS-þóknanleg“.

Synji HMS að íbúð falli inn í hlutdeildarlánakerfið er unnt að kæra til úrskurðarnefndar velferðarmála. Framkvæmdin hefur sýnt að mjög erfitt er að koma eldri íbúð inn í kerfið vegna þröngsýni við mat á hvenær íbúð passi inn í kerfið.

Dæmin tala sínu máli. Íbúðir sem eru nánast nýjar — fimm ára gamlar, í lyftuhúsum, með nýtt parket, nýmálaðar og í fullkomnu ástandi — hafa ekki verið taldar „HMS-þóknanlegar“, jafnvel þótt þær séu verulega ódýrari en sambærilegar nýbyggingar. Slíkar íbúðir eru ekki einu sinni teknar til efnislegrar skoðunar. Þetta er ekki varfærni. Þetta er þröngsýni í verki. Með þessu verklagi er fátækasta fólkinu ekki aðeins meinað að velja hagkvæmari leið, heldur einnig sýnt fram á að sjálfsbjargarviðleitni þess skiptir litlu máli í augum kerfisins. Valfrelsi er skilyrt, kæruleiðin veik og niðurstaðan fyrirfram mótuð.

Þetta er ekki náttúrulögmál. Fyrr á árum áður hafði almenningur raunverulegt svigrúm til að bjarga sér. Fólk keypti notað húsnæði, lagfærði smá saman eftir getu eða byggði einfalt hús frá grunni með eigin vinnu, hjálp vina og ættingja og hægfara uppbyggingu fjárhags. Þetta var ekki einfalt, en raunhæft og skapaði öryggi og sjálfsvirðingu. Þeirri leið hefur smám saman verið lokað. Forræðishyggja og sífellt flóknara regluverk hafa tekið yfir, án þess að raunverulegur ávinningur fylgi í hlutfalli við kostnaðinn. Íþyngjandi regluverk, auknar kröfur og staðlar hafa gert nær ómögulegt fyrir fólk að byggja upp af eigin rammleik, nema það hafi aðgang að fjármagni eða kerfislegum stuðningi.

Þetta bitnar ekki á skorti á dugnaði eða kunnáttu. Það er fjöldi fólks sem kann, getur og vill leggja hönd á plóg — en á hvorki út troðna vasa af fjármagni né möguleika á að skýla sér bak við ríkisstuðning eða stöðu innan kerfisins. Þetta fólk er hvorki vanhæft né ábyrgðarlaust. Það er einfaldlega útilokað.

Á sama tíma hefur orðið til stétt þeirra sem lifa innan kerfisins, á reglugerðum, styrkjum og opinberri orðræðu, og telja sig í stöðu til að segja almenningi hvernig „rétta“ leiðin sé — oft án þess að þurfa sjálfir að taka þá áhættu sem þeir mæla með. Þannig hefur sjálfsbjargarviðleitni verið gerð tortryggileg, jafnvel óæskileg, nema hún falli að fyrirfram mótuðu kerfi. Þegar samfélag tekur af fólki möguleikann á að bjarga sér sjálft, en býður í staðinn aðeins dýrar, miðstýrðar og skilyrtar lausnir, er ekki verið að byggja upp öryggi. Það er verið að skipta út sjálfstæði fyrir háð — og kalla það framfarir.

Afleiðingarnar koma einnig hart niður á leigjendum. Þeir sem hvorki komast inn á fasteignamarkað né uppfylla skilyrði fyrir úrræðum eru fastir á leigumarkaði sem er dýr og óstöðugur. Þar gleypir húsnæðiskostnaður stóran hluta tekna, samningar eru oft skammtíma og uppsagnaróvissa stöðug. Fyrir viðkvæma hópa — einstæða foreldra, ungt fólk, eldri borgara og tekjulága launamenn — þýðir þetta stöðugt óöryggi.

Leiguhækkanir, flutningar og skortur á langtímasamningum gera fólki erfitt fyrir að skipuleggja líf sitt, halda börnum í sama skóla eða byggja upp nokkurs konar fjárhagslegt öryggi. Þannig verður leigumarkaðurinn ekki tímabundin biðstöð, heldur varanlegt ástand. Fólk greiðir sífellt hærri leigu án þess að byggja upp eign eða framtíðarskjól. Á meðan safnast eignir og stöðugleiki hjá þeim sem þegar eru innan kerfisins. Ójöfnuðurinn eykst — ekki vegna skorts á vilja, heldur vegna lokaðra leiða.

En vandinn nær lengra. Stjórnvöld halda jafnframt uppi óraunhæfu atvinnustigi til að skreyta árangur sinn, sérstaklega í umhverfi mikillar verðbólgu. Hátt atvinnustig er kynnt sem markmið í sjálfu sér, þrátt fyrir að það ýti undir þenslu, skort á vinnuafli og launa- og kostnaðarsenu. Þetta birtist skýrt á byggingarmarkaði, þar sem langvarandi þensla hefur skapað alvarlegan skort á iðnaðarmönnum. Afleiðingin er óheyrileg spenna, hærri byggingarkostnaður og sífellt hærra fermetraverð nýrra íbúða — einmitt þeirra eigna sem tekjulágt fólk er hvatt til að kaupa með ríkisstuðningi.

Þannig lokast hringurinn: atvinnustigi er haldið uppi til að líta vel út á pappír, þenslan ýtir undir verðbólgu og skort, byggingarkostnaður hækkar, og lausnin sem boðin er fátækasta fólkinu er að taka þátt í þessari kostnaðarsprengingu með enn meiri skuldsetningu. Þegar þetta er sett í samhengi við íslenska fjármálasögu verður alvarleiki málsins ljós. Frá innleiðingu verðtryggingar árið 1979 hafa heimili búið við óstöðugt vaxta- og verðbólguumhverfi ásamt endurteknum gjaldþrotahrinum. Í slíku kerfi ætti ábyrg stjórnsýsla að leggja áherslu á varfærni og raunhæfa valkosti. Þess í stað er áhættan dulin með orðræðu um „aðgengi“ og „framfarir“.

Hér er ekki um samsæri að ræða. Hér er um að ræða sameiginlega blindu þeirra sem móta stefnu og umræðu — blindu sem bitnar alltaf verst á þeim sem eiga minnst undir. Þegar stjórnvöld og verkalýðsforysta endurtaka sömu skilaboðin án þess að horfast í augu við raunveruleikann verður áróðurinn hluti af vandanum. Að kalla þetta félagslegt úrræði er ekki illgjörn árás. Það er einfaldlega rangt — og rangfærslan kostar raunverulegt fólk raunverulegt öryggi.

Höfundur er athafnamaður.