Mark­mið fyrir iðnað, innan­tóm orð fyrir náttúru

Í markmiðsgrein nýs frumvarps um lagareldi er talað um sjálfbærni, vernd villtra nytjastofna, vistkerfa, líffræðilega fjölbreytni, varnir gegn mengun og að beita skuli vistkerfisnálgun og varúðarnálgun. Ef litið væri eingöngu á markmiðin mætti ætla að hér væri verið að leggja grunn að varfærnum og ábyrgum lagaramma.

Raunveruleiki frumvarpsins er hins vegar annar.

Þegar efnisákvæði frumvarpsins eru skoðuð í heild kemur í ljós að það þjónar í reynd aðeins hluta markmiðanna: að byggja upp lagareldi sem atvinnugrein, og skapa rekstraröryggi fyrir fyrirtæki í greininni. Hinn hlutinn – vernd villtra stofna, vistkerfa, sjávarbotns og vatnshlota – er að mestu látinn liggja á milli hluta, án skýrra, bindandi og framfylgjanlegra reglna. Sama má segja um alþjóðlegar skuldbindingar okkar sem einnig hefur ekki verið tekið tillit til.

Markmiðsgreinin segir að „leitast skuli við“ að tryggja vernd vistkerfa og líffræðilegrar fjölbreytni. Þetta orðalag er ekki tilviljun. Það skapar enga skyldu, engin réttaráhrif og engin skýr viðmið sem stjórnvöld eða dómstólar geta byggt á. Í stað þess opnar það fyrir matskennda stjórnsýslu þar sem verndarsjónarmið víkja þegar þau rekast á hagsmuni uppbyggingar lagareldis. Slíkt er ekki raunverulegt markmið, enda er það ekki mælanlegt.

Sama mynstur endurtekur sig í öllum lykilþáttum frumvarpsins. Áhættumat erfðablöndunar er nefnt, en ekki bundið við sjálfvirkar afleiðingar. Ef áhættan reynist óásættanleg er ekkert í lögunum sem krefst þess að starfsemi verði skert eða stöðvuð. Vernd villtra stofna verður þannig háð pólitísku mati hverju sinni, fremur en skýrri varúðarreglu.

Banna strok, en leyfa það þó

Um strok eldislaxa úr sjókvíum er talað sem óæskilegt og óheimilt fyrirbæri, en frumvarpið er engu að síður byggt á þeirri forsendu að strok muni eiga sér stað. Engin skýr, sjálfvirk viðurlög eru lögfest og fjárhagsleg ábyrgð rekstraraðila er veik. Áhættan er því ekki upprætt, heldur samþykkt og flutt yfir á náttúruna.

Þá er ekki síður athyglisvert hvað frumvarpið gerir ekki. Fyrirhuguð friðun Eyjafjarðar og Öxarfjarðar er horfin, og engin friðunarsvæði eru lögfest. Vernd sjávarbotns og vatnshlota er ekki tryggð með skýrum ákvæðum, heldur vísað til reglugerða, ráðherravalds og eftirlits sem á að koma síðar. Slík nálgun er ekki vistkerfisnálgun – hún er frestun á ábyrgð.

Þvert á yfirlýst markmið um varúð er frumvarpið í raun byggt upp þannig að það festir núverandi framleiðsluhætti í sessi þrátt fyrir endalausa áfallasögu þeirra með umhverfisslysum, eldisdýradauða, mengun og beinum skaða fyrir aðra starfsemi. Með svokölluðum laxahlut er búið til nýtt kvótakerfi, sem skapar sterkar eignarréttarkröfur. Um þetta var fjallað vel í grein eftir Völu Árnadóttur sem birtist á Vísi þann 18. janúar. Þetta gerir framtíðarbreytingar erfiðar og þjóðina skaðabótaskylda, jafnvel þótt vísindaleg þekking sýni fram á að núverandi aðferðir valdi óásættanlegum áhrifum á vistkerfi og að þjóðin vilji ekki opið sjókvíaeldi.

Varúðar- og vistkerfisnálgun?

Það er ekki varúðarnálgun að binda hendur komandi kynslóða. Það er ekki vistkerfisnálgun að horfa fram hjá því að vistkerfi eru flókin, samtengd og viðkvæm fyrir álagi. Og það er ekki vernd villtra laxastofna að setja reglur sem gera ráð fyrir áframhaldandi áhættu og erfðablöndun, svo lengi sem atvinnustarfsemin fær að vaxa. Frumvarpið setur því markmið fyrir sjókvíaeldisiðnaðinn og náttúruna, en stendur bara við markmiðin fyrir iðnaðinn.

Ef markmið frumvarpsins eiga að vera tekin alvarlega þurfa þau að endurspeglast í efnisákvæðum og halda fyrir dómstólum. Það þýðir skýra forgangsröðun þar sem vernd villtra stofna gengur framar hagsmunum norskra sjókvíaeldisfyrirtækja, sjálfvirk viðbrögð þegar áhættumörk eru brotin, lögfest friðunarsvæði, krafa um umhverfisvænni tækni eins og lokuð kerfi á landi og í sjó og raunverulega ábyrgð rekstraraðila. Aðeins þannig verða störf í þessum geira tryggð til framtíðar og aðeins þannig mun nást sátt um iðnaðinn.

Annars verða markmiðin ekki annað en falleg orð á blaði, en skaðinn fyrir Ísland mjög svo raunverulegur.

Höfundur er framkvæmdastjóri Verndarsjóðs Villtra Laxastofna (NASF á Íslandi).