Ellefu milljónir fyrir ó­skrifaða óperu

Áttundi þáttur Menningarvaktarinnar, hlaðvarps Símonar Birgissonar um allt það helsta í íslenskri menningu, kom út í morgun en þar fékk hann til sín gestina Magnús Jochum Pálsson, menningarblaðamann og gagnrýnanda og Jónas Sen, tónlistargagnrýnanda til áratuga.

Spegillinn var í vikunni með ítarlega fréttaskýringu um nýja óperu undir hatti Þjóðleikhússins, aðdraganda hennar og ýmis átök bak við tjöldin. Pétur J. Eiríksson, stjórnarformaður Íslensku óperunnar, sagði að ekki hefði verið sátt um hvernig staðið var að málum og það væri tilbúningur að vilyrði lægi fyrir að ný þjóðarópera gæti byggt á grunni þeirrar gömlu og fengið búninga, leikmuni og leiktjöld.

Í gögnum sem Rúv og Menningarvaktin hafa undir höndum kemur fram að Menningarráðuneytið hefur keypt af Íslensku óperunni hljóðfæri og búninga fyrir sextán milljónir. Ráðuneytið hefur einnig greitt Hörpu rúmar fjörutíu milljónir í leigu frá 2024 undir aðstöðu fyrir Þjóðaróperu, án þess að neitt hafi ratað á svið.

Ein eign gömlu Íslensku óperunnar vekur athygli, óskrifuð ópera tónskáldsins Daníels Bjarnasonar, bróður nýráðna óperustjórans Finns Bjarnasonar, um Agnesi Magnúsdóttir. 

Um 25 milljónum króna var eytt í verkefnið samkvæmt gögnunum, þar af var búið að greiða Daníel rúmar 11,2 milljónir af 12 milljóna höfundalaunum. Búið hafi verið að ráða í helstu stöður, leikstjóra, búningahönnuð og söngvara og halda átta vinnustofur. En á endanum hafi Daníel ekki verið tilbúinn með verkið svo fresta þurfti sýningum í Þjóðleikhúsinu haustið 2024.

Pétur sagði við Rúv að stjórn Íslensku óperunnar sé reiðubúin að gefa hinni nýju Óperu undir hatti Þjóðleikhússins (sem Þjóðaróperan heitir nú) verkið. Daníel vildi ekki tjá sig um málið við Rúv og hefur ekki svarað fréttastofu Vísis. Bróðir hans, Finnur Bjarnason, sagði við Rúv að málið væri í höndum lögfræðinga og að hann vonaðist til að það fengi farsælar málalyktir.

Verður að krefja bróður sinn um að klára verkið

Óklárað verk Daníels vakti svo sannarlega athygli Símonar og gesta hans á Menningarvaktinni. „Þetta hljómar eins og farsi sem hægt væri að semja óperu um,“ sagði Jónas Sen um málið.

„Það verður þá ekki Daníel Bjarnason sem semur hana,“ bætti Símon við og svaraði Jónas þá: „Nei, hann þarf væntanlega að klára hina fyrsta.“

Símon sagði það „súrrealískt að einhver hafi fengið ellefu milljónir í höfundargreiðslur fyrir óperu sem ekki er kláruð.“ Jónas líkti því við nútímatónverk 4'33 eftir John Cage sem hann flutti sjálfur á tónleikum. 

„Ég flutt það verk á ráðstefnu háskólans um tímann. Fólst það í því að ég kom fínn upp á svið, hneygði mig, setti hendurnar á píanóið og svo bara beið ég og beið, stóð svo upp og hneygði mig og fékk tíu þúsund kall fyrir. Easy money. Er þetta svona óperuútgáfan af þessu verki? Ópera sem fær ekki að hljóma,” sagði Jónas.

Magnús Jochum sagði að bræðurnir þyrftu að svara fyrir hvað verði um þessa ókláruðu óperu sem búið er að borga fyrir: „Finnur verður bara að krefja bróður sinn um að klára þetta. Það er ekki hægt að sóa þessu í ekki neitt.“

Erfið staða Þjóðleikhússtjóra

Annað sem kom í ljós í gögnunum eru afskipti Magnúsar Geirs Þórðarsonar, Þjóðleikhússtjóra, af öllu ferlinu en hann virðist hafa viljað draga úr vægi Þjóðaróperunnar og koma henni undir hatt Þjóðleikhússins. Stjórn bandalags listamanna virðist hafa haft áhyggjur af þessari valdatilfærslu til Þjóðleikhússins og því jafnvel velt upp hvort ekki þyrfti að auglýsa stöðu Þjóðleikhússtjóra aftur ef þessar breytingar á stofnunni yrðu að raunveruleika.

„Þetta þýðir að óperustjóri lýtur ekki stjórn Þjóðleikhússtjóra, sem hvorki getur ráðið né sagt upp undirmanni sínum… Þjóðleikhússtjóri, sem ber ábyrgð á rekstri Þjóðleikhússins ber ekki ábyrgð á starfsemi, sem þó mun hafa veruleg áhrif á rekstur, ásýnd og álit stofnunarinnar sem hann stjórnar,“ sagði Pétur J. Eiríksson í bréfi til allsherjarnefndar.

Í heilbrigðum rekstri gæti svona fyrirkomulag ekki gengið og stjórnandi með sómakennd léti aldrei bjóða sér svona.

„Þetta sýnir samt hvað allt er furðulegt tengt þessu óperumáli,“ segir Símon og bætir við: „Hagsmunaárekstrar og slíkt. Í raun er ákvörðun Finns að sækja um stöðuna í upphafi, hafandi unnið að undirbúningi í ráðuneytinu það sem setur þetta ferli á hvolf.“

„Svo er Þjóðleikhússtjóri yfirmaður óperustjórans en hefur ekki vald eða mannaforráð yfir honum. Það er eins gott að það verði gott vinnusamband og samstarf þar. Ekki gott ef kastast í kekki þar og þjóðleikhússtjóri getur ekki gert neitt,“ bætti Magnús við.

Fyrir utan óperumálið þá ræddu þeir félagar um nýja söngleikinn Ormstungu, sem fengið hefur góða dóma og var frumsýndur í Þjóðleikhúsinu síðustu helgi og kvikmyndir sem vakið hafa athygli í bíóum síðustu vikur.