Vísitöluafglöp fyrr og nú

Nú stendur yfir pólitískt karp um notkun á vísitölu. Hlutverk vísitalna er að gefa hugmynd um ástand og þróun ýmissa hagstærða. Vísitölur eiga ekki að vera stýritölur sem skuldbinda tvo aðila til að fylgja reikniskúnstum þriðja aðila. Núverandi karp er fjarri því að vera fyrsta sinnar tegundar. Fyrir rúmum 40 árum voru þingmenn að karpa um verðtryggingu. Minnihlutinn var með breytingartillögur (1143, mál 480). Þar voru þingmenn (gáfaðir og velmeinandi) að gera athugasemd við notkun á hugtakinu ,,launavísitala”. Þeir töldu réttara að nota ,,kauptaxtavísitölu”. Bakgrunnurinn var að menn töldu að laun hækkuðu umfram kauptaxta. Lokaorð þingmannanna voru að notast skyldi við kauptaxtavísitölu en ekki launavísitölu og að Kjararannsóknarnefnd skyldi reikna hana út mánaðarlega. Ég tel að þetta hafi verið um það bil 1985. Nokkrum árum síðar var undirritaður orðinn starfsmaður Kjararannsóknarnefndar og man eftir amk. einum fundi þar sem meta skyldi kauptaxtavísitölu. Það fór þannig fram að lagðir voru á borðið ýmsir kjarasamningar sem gerðir höfðu verið til hliðar við miðlæga samninga og aðilar launþega og vinnuveitenda sömdu síðan um það hver kauptaxtavísitalan ætti að vera. Undirritaður var þá kominn með doktorspróf í tölfræði og hafði tekið námskeið í vísitölufræðum. Þó ég væri mjög lélegur í þeim fræðum var mér fullljóst að þetta talnakukl væri merkingarlítið og jafnvel skaðlegt. Félagar mínir við borðið voru mér miklu reyndari og höfðu yfirburðaþekkingu á íslensku samfélagi. Ég held að kauptaxtavísitalan hafi dáið drottni sínum og 1989 þótti einum stjórnmálaleiðtoganum heppilegt að launavísitala ætti að vega 1/3 í lánskjaravísitölu á móti neysluverðsvísitölu og byggingarvísitölu. Ég held að þá hafi launavísitala ekki verið til og að í október hafi verið ákveðið að Hagstofan skyldi reikna hana út mánaðarlega frá og með áramótum. Þetta þótti mér varhugavert og algerlega væri óljóst hvernig þessi vísitala skyldi reiknuð. Ég sendi hagstofustjóra þrjár tillögur, sem gáfu mismunandi útkomu, og ljóst að þróun þessarar vísitölu væri háð því hvaða formúla skyldi notuð. Mig minnir að hagstofustjórinn hafi sett desembergildið á 100, bætt við áætlaðri hækkun í miðlægum samningum og skellt á janúargildið (hafði ekki tíma í annnað). Ég vona að hagstofufólki hafi farið fram síðan.

Ísland er fjarri því eina landið þar sem mönnum hefur dottið í hug að gefa út vísitölur fyrir verð á vinnuafli. Þegar verð tveggja tímabila eru borin saman er mikilvægt að sambærilegar vörur séu skoðaðar. Tækniúrræðin eru til dæmis eins konar paraður samanburður þar sem einstaklingur í sama starfi er skoðaður á tveim tímabilum. Útkoman er þróun með mæliskekkju. Þegar þetta er endurtekið hrúgast mæliskekkjan upp. Til að leiðrétta fyrir slíku þarf einnig eitthvert mat á ástandi og nauðsynlegt að vega það á móti uppsafnaðri þróun. Ýmsar hagstofur reyna þetta og flokka eftir störfum og atvinnugreinum. Í Svíþjóð eru til dæmis tvær megin launavísitölur, bráðabirgðatalan gefin út með tveggja mánaða töf og lokatalan gefin út með 12 mánuða töf. Er þetta útborguð laun eða launakostnaður með sköttum og öllu? Þetta er einhvers konar vegið meðaltal af ólíkum vörum og útfærslur mismunandi eftir löndum. Launahópar og skattar eru ólíkir. Skattayfirvöld gætu snarfækkað láglaunastörfum með því að lækka skattleysismörk og flytja inn hámenntaða Indverja í stað láglaunafólks í ferðaþjónustu. Þannig myndi vinnuaflskarfan gjörbreytast. Ég held að opinberar hagstofur heimsins ættu að hætta að reikna launavísitölur. Það verkefni á betur heima hjá hagsmunaaðilum svipað eins og fjármálamarkaðarnir reikna sínar eigin vísitölur eins og Dow Jones og SP-500. Neysluvöruverðsvísitölur eru bestu vísitöluafurðir hagstofa og þær ættu að einbeita sér að slíku. Þegar Bandaríkjamenn markaðsettu opinber verðtryggð skuldabréf, TIPS árið 1996, töldu hagfræðingar að framleiðsluvöruverðsvísitala væri viðeigandi grundvöllur, en síðar var neysluvöruverðsvísitala notuð því útreikningur á henni þótti áreiðanlegri (leiðrétting vel þegin).

Örorkubætur eru í eðli sínu tryggingabætur og það þætti ekki góð tryggingafræði að tryggingabætur gætu orðið hærri en tjónið sem tryggt er gegn. Ríkissjóður er nýlega búinn að lenda í miklum vandræðum vegna afglapa í vísitölufræðum. Skyldu menn draga lærdóm af ÍL sjóði?

Verðtrygging húsnæðislána er velferðarauki sem veitir lágtekjufólki aðgang að langtímasamningum og þar með aðgengi að betra húsnæði fyrr á ævinni. Það sparar margar ferðir í bankann að semja um endurfjármögnun. Bandarískir vísindamenn (Campbell og Cocco) hafa reiknað út að framboð slíkra lánasamninga væri velferðarauki fyrir alla, sérstaklega lágtekjufólk. Ég skil áhyggjur forsætisráðherra að framboð slíkra lána bjóði heim hættunni á of mikilli skuldsetningu(bið afsökunar hafi ég misskilið).

Höfundur er prófessor emeritus í hagrannsóknum og tölfræði.