Hag­fræði­leg brenglun í lagatextanum um verð­tryggingu

Svo virðist sem nefndarmenn þeirrar nefndar sem bar ábyrgð á lagatextanum um verðtryggingu í lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, hafi ekki verið sérlega vel að sér um eðli vísitölu neysluverðs og hagræna þætti hennar. Þó sat í þessari nefnd fulltrúi Seðlabanka Íslands. Niðurstaðan var og er textagrautur hvar allt stangast saman og hvað rekst á annars horn. Textagrautur sem stríðir gegn hagfræðilegum staðreyndum, öðrum lögum og ekki síst stjórnarskrá.

Tilefni þessa pistils er að við blasir hækkandi olíuverð á heimsmörkuðum vegna stríðsins í Miðausturlöndum. Hækkandi olíuverð nú stafar fyrsta kastið frá ótta um olíuskort og þegar lengra líður án þess að stríðinu ljúki, frá raunverulegum skorti. Við þessa áætluðu raunhækkun olíuverðsins hækkar vísitala neysluverðs, sem ákvarðar lögskiptin í verðtryggðum lánasamningum.

Á þessum tímapunkti er rétt að benda á tvo hagræna meginþætti vísitölu neysluverðs. Annars vegar hækkar vísitalan þegar vöruverð hækkar að nafnverði vegna rýrnunar innra virðis greiðslumyntarinnar. Þennan þátt má kalla peningatengda verðbólgu eða kjarnaverðbólgu. Og hins vegar hækkar vísitala neysluverðs reglulega þegar einstakar vörur eða vöruflokkar hækka að raunvirði vegna atvika í umhverfi þeirra ótengdra peningum. Eins og áður segir er olían og afleiddar vörur nú um stundir að hækka að raunvirði en ekki vegna þess að greiðslumyntin okkar eða greiðslumyntir almennt séu að rýrna. Það er til marks um að vísitala neysluverðs felur í sér áðurnefnda tvo ólíka hagþætti að bestu seðlabankar í frjálsum hagkerfum leggja ríka áherslu á að nálgast gildi kjarnaverðbólgunnar, hinn peningatengda þátt vísitölu neysluverðs því stýritól seðlabanka virka svo til eingöngu á þann þátt.

Lagatextinn um verðtryggingu er í VI kafla lagnanna nr. 38/2001, aðallega í 13. gr. og 14. gr. Af lagatextanum að ráða virðist sem nefndin hafi ekki haft veður af þeim möguleika að vísitala neysluverðs geti hækkað án þess að innra virði greiðslumyntarinnar sé í fasa rýrnunar. Þessu til stuðnings segir í umsögn með 13. gr. og 14. gr.:

„Nefndin sem samdi frumvarpið var þeirrar skoðunar að opinberar reglur um verðtryggingu fjárskuldbindinga þjónuðu fyrst og fremst þeim tilgangi að verja almennt sparifé og lánsfé landsmanna fyrir rýrnun af völdum innlendrar verðbólgu…“

Þegar nefndin tilgreinir vísitölu neysluverðs til mats á rýrnun sparifjárins horfir hún annað hvort framhjá eða veit ekki af þeim reglulegu tilvikum þegar vísitalan hækkar vegna atvika í umhverfi einstakra vara eða vöruflokka óháðra rýrnun greiðslumyntarinnar.

Nefndin staðfestir misskilning sinn á eðli vísitölu neysluverðs þegar hún tiltekur í 2. mgr. 13. gr. að afleiðusamningar falli ekki undir ákvæði kaflans um verðtryggingu. Í umsögn með frumvarpi til laganna er vísað til laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996 um skilgreiningu á afleiðusamningum. Þágildandi lög um verðbréfaviðskipti, nr. 13/1996, eru þá orðin hluti af lögskýringargögnum er varðar verðtryggingu. Þar er afleiðusamningur skilgreindur svo:

„Afleiðusamningur: Samningur þar sem uppgjörsákvæði byggist á breytingu einhvers þáttar, svo sem vaxta, gengis gjaldmiðla, verðbréfaverðs, verðbréfavísitölu eða hrávöruverðs. Andvirði slíks samnings er háð breytingu þessara viðmiðunarþátta á tilteknu tímabili.“

Ef nefndin hefði vitað að vísitala neysluverðs tekur ekki bara breytingum vegna rýrnunar greiðslumyntarinnar heldur einnig reglulega þegar vöruverð, þar með talið hrávöruverð, breytist vegna atvika óháðra breytingum á innra virði greiðslumyntarinnar hefði hún aldrei tilgreint að afleiðusamningar falli ekki undir ákvæði kaflans um verðtryggingu, því verðtryggðir lánasamningar eru einmitt afleiðusamningar í þeim tilfellum og á þeim tímabilum þegar vörur hækka í verði vegna atvika óháðra rýrnun greiðslumyntar. Þetta gildir samkvæmt skilgreiningunni á afleiðusamningum sem nefndinn sjálf og lögin vísa til! Ákvörðun löggjafans að afleiðusamningar falli ekki undir ákvæði verðtryggingar samhliða því að löggjafinn tilgreinir vísitölu neysluverðs til ákvörðunar lögskiptanna í verðtryggðum lánasamningum eru ósamrýmanleg ákvæði sem gera lögin að óframkvæmanlegri markleysu.

Eins og bent var á getur afleiðuþáttur verðtryggingarinnar ekki verið hluti af verðtryggingunni samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laganna um vexti og verðtryggingu. Hingað til hafa skuldarar verðtryggðra lánasamninga þó verið látnir og neyddir til að greiða allar afleiður verðtryggðra lánasamninga á skjön við lagaákvæðið og á skjön við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar.

Um áramótin hækkuðu verðtryggðar skuldir heimilanna vegna „einskiptis“ breytinga á skatthlutföllum. Hinn ólöglegi afleiðuhluti verðtryggingarinnar tók þá um 12 milljarða kr. af eignum skuldugra fjölskyldna og færði fjármálastofnunum.

Við vaxtalækkun Seðlabanknas og afleiddum skorti á íbúðarhúsnæði á fyrstu árum þessa áratugar virkjaðist afleiðuþáttur verðtryggingarinnar vegna raunhækkunar á verði húsnæðis. Lauslega má áætla að hinn ólöglegi afleiðuhluti verðtryggingarinnar hafi þá tekið af skuldugum fjölskyldum eignir að virði a.m.k. 70 milljarða kr.

Það er nánast öruggt að hið ólöglega afleiðuandlit verðtryggingarinnar birtist á næstu mánuðum á ný og hirði eignir af skuldugum fjölskyldum og færi fjármálastofnunum vegna raunhækkunar olíu á heimsmörkuðum. Eins og áður er lýst munu verðtryggðir lánasamningar verða að afleiðusamningum samkvæmt skilgreiningu við þessar aðstæður því hækkun vísitölu neysluverðs verður að minnsta kosti að hluta af völdum stríðs í Miðausturlöndum en ekki vegna rýrnunar á innra virði greiðslumyntarinnar.

Að Seðlabanki Íslands skuli verja verðtrygginguna með kjafti og klóm, þá misskiptingarskepnu og ójafnvægishvata efnahags, hlýtur að vera einhvers konar met í lélegum vinnubrögðum meðal seðlabanka í frjálsum hagkerfum. Talað er um að lýðræðisríki búi við frjáls hagkerfi. En er íslenska hagkerfið ef til vill ekki frjálst í ljósi þess að vilji aukins meirihluta almennings til afnáms verðtryggingar er hunsaður til áratuga?

Höfundur er vélaverkfræðingur.