Hugsanir okkar eru einka­mál: Taugatækni, sið­fræði og hug­rænt frelsi

Síðustu 25 ár hefur umfjöllun um taugasiðfræði (e. neuroethics) og mannréttindi vegna notkunar á taugatækni (e. neurotechnology) orðið áberandi en með taugatækni má örva heilann og fylgjast með og breyta starfsemi hans. Taugatækni hefur tvær gerólíkar hliðar. Annars vegar eru aðferðir sem eru notaðar í læknisfræðilegum tilgangi. Dæmi um þetta eru heilaígræði (e. brain implant), eða rafskaut, sem grædd eru í heila Parkinson sjúklinga til að bæta hreyfigetu. Einnig má beita segulörvun í gegnum höfuðkúpuna til að meðhöndla alvarlegt þunglyndi. Íslenskir sjúklingar hafa notið góðs af báðum aðferðum. Hinsvegar er sú hlið á taugatækni sem kann að minna á vísindaskáldskap enda tækniframfarir hraðar og ekki fyrirsjáanlegt hvert þær leiða. Af þeim sökum hafa m.a. Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) og Evrópuráðið sett viðmið um siðferðilega notkun taugatækni til að vera við öllu búin í stað þess að þurfa að taka í taumana þegar of langt er seilst og mannréttindum ógnað. Einna mestar áhyggjur hafa fræðimenn af því að fólk missi að hluta sjálfræði yfir eigin huga. Þetta er m.a. vegna þess að upp hafa sprottið einkafyrirtæki sem skrá heilaupplýsingar, með hagnýtingu í huga. Til dæmis eru seldir nemar sem skrá heilabylgjur til að fylgjast með þreytu starfsmanna (s.s. lestarstjóra). Einnig hafa ýmis fyrirtæki, meðal annars í eigu Elon Musk, hannað heilaígræði. Vissulega er enn hvorki hægt að lesa hugsanir okkar né tilfinningar úr þeim gögnum sem safnast með taugatæknilegum aðferðum en sumir óttast að með frekari framförum í tækni, túlkun og úrlestri gagnanna og gervigreind verði vegið að hugsanafrelsi og frjálsum vilja, jafnræði og að siðferðileg sjónarmið ráði ekki alltaf för.

Hugtökin taugasiðfræði og taugatækni eru sögulega samtvinnuð því taugasiðfræði varð til sem andsvar við tæknilegum framförum í taugavísindum. Taugasiðfræði tekur til siðfræðilegra álitamála í heilarannsóknum og hagnýtingu taugavísindalegra rannsókna, svo og mótun lagaramma og stefnu í heilbrigðismálum. Einn þáttur taugasiðfræði er svokallað hugrænt frelsi (e. cognitive liberty) en samkvæmt því eiga allir að ráða yfir eigin heilastarfsemi og hugsunum. Hversu ógeðfelldar eða siðlausar sem hugsanir okkar kunna að virðast öðrum eru þær alfarið okkar einkamál og ættu að vera það nema við kjósum að deila þeim með öðrum og sköðum ekki aðra með því að framfylgja hugsunum sem eru á skjön við lög og almennt siðferði. Að sama skapi er það okkar að ákveða hvort heilastarfsemi okkar sé breytt með lyfjum og taugatækni. Samkvæmt hugmyndinni um hugrænt frelsi megum við gera það sem við viljum til að efla hugsun okkar og hugræna getu, t.d. með lyfjum eða heilaörvunartækni sem nú má kaupa á netinu, eða jafnvel með notkun heilaígræða. En auðvitað er hér sitthvað að varast. Hugrænt frelsi má ekki valda öðrum tjóni. En hvað með hugsanlegan óbeinan skaða sem hlýst af notkun efna eða tækni sem breyta heilastarfsemi? Slíkt getur til dæmis leitt til kostnaðar í heilbrigðiskerfinu og aðrir geta hlotið beinan skaða af ef einhver í annarlegu ástandi veldur öðrum tjóni.

Nú er vart hægt að opna fjölmiðla án þess að rekast á umfjöllun um gervigreind. Taugatækni fær ekki viðlíka athygli þrátt fyrir að geta einnig haft afdrifaríkar afleiðingar. Þótt við njótum nú hugræns frelsis telja ýmsir að í framtíðinni munum við ekki eiga öruggt athvarf í okkar eigin huga. Að hugur okkar, sem gerir okkur að því sem við erum, verði ekki alltaf öðrum óhultur. Þess í stað verði hann hugsanlega aðgengilegur öðrum til að skoða eða ráðskast með og breyta. Hvort það sé of mikil svartsýni eða ekki skal ósagt látið.

Pistillinn er skrifaður í tilefni af Alþjóðlegri heilaviku sem verður fagnað í Háskólanum í Reykjavík dagana 16.-22. mars. Dagskrá viðburða er að finna á vefsíðu Háskólans í Reykjavík, hr.is.

Höfundur er prófessor í sálfræði við Háskólann í Reykjavík og sérfræðingur í klínískri taugasálfræði á Minnismóttöku LSH-Landakoti.

Nokkrar heimildir:

Crutchfield (2024). https://link.springer.com/article/10.1007/s11673-024-10344-0

Farahany (2023). https://magazine.law.duke.edu/nita-farahany-qa-on-cognitive-liberty-fall-2023/

Ienca (2017). https://www.scientificamerican.com/article/preserving-the-right-to-cognitive-liberty/

Kostick-Quenet et al. (2022). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9050172/

Waisberg et al. (2024). https://link.springer.com/article/10.1007/s10439-024-03511-2