Getur matar­æði og lífs­stíll valdið stoð­kerfis­verkjum?

Þegar verkir verða hluti af daglegu lífi

Verkir eru orðnir einn algengasti fylgifiskur nútímalífs. Á heimsvísu er áætlað að um 27,5% fólks glími við langvinna verki. Fyrir marga verða verkirnir smám saman hluti af daglegu lífi, eitthvað sem þarf einfaldlega að lifa með.

Algengasta viðbragðið er að grípa til verkjalyfja. Rannsóknir sýna þó að langtímanotkun sterkra lyfja, svo sem ópíóíða, hefur takmarkaðan árangur við langvinnum verkjum og getur jafnframt haft í för með sér alvarlegar aukaverkanir, þar á meðal fíkn, hormónaójafnvægi, ójafnvægi í þörmum og þunglyndi.

En hvað ef orsök verkjanna liggur ekki eingöngu í stoðkerfinu, heldur líka í lífeðlisfræði líkamans, mataræði og lífsstíl?

Stoðkerfið er ekki einangrað

Stoðkerfið – liðir, vöðvar, sinar og bandvefur – starfar ekki í einangrun. Það bregst stöðugt við breytingum í innra umhverfi líkamans, svo sem bólguástandi, næringarástandi, hormónajafnvægi og efnaskiptum.

Því eru langvinnir verkir oft ekki eingöngu staðbundið vandamál, heldur endurspegla þeir undirliggjandi líffræðilega ferla.

Langvinn bólga og verkir

Einn mikilvægasti undirliggjandi þátturinn þegar kemur að verkjum er langvinn, væg bólga í líkamanum. Slík bólga getur þróast smám saman, meðal annars vegna mataræðis sem einkennist af sykri, unnum matvælum, iðnvæddum jurtaolíum og mikilli koffínneyslu.

Rannsóknir sýna að einstaklingar sem glíma við langvinna stoðkerfisverki eru líklegri til að fylgja slíku mataræði og jafnframt líklegri til að vera með offitu og óhagstætt efnaskiptaástand.

Sífellt fleiri rannsóknir benda einnig til þess að mataræði geti haft bein áhrif á kerfisbundna bólgu í líkamanum, en skynjun sársauka tengist oft virkni bólgumiðla og bólgusvörun. Ákveðin matvæli geta hjá sumum einstaklingum kallað fram ónæmisviðbrögð sem stuðla að bólgu, þar á meðal prótein úr kúamjólk, hveiti, glúteni og sojabaunum.

Þar sem fæðuóþol og fæðuofnæmi geta verið erfið í greiningu, eru svokölluð útilokunarmataræði oft notuð til að greina viðbrögð við mat og draga úr bólgu tengdri ákveðnum fæðutegundum.

Mataræði sem hefur hátt gildi á svokölluðum Dietary Inflammatory Index hefur verið tengt aukinni hættu á liðverkjum, stirðleika og mjóbaksverkjum. Á hinn bóginn hefur bólguminnkandi mataræði, svo sem Miðjarðarhafsmataræði, verið tengt minni verkjum og hægari framgangi slitgigtar.

Þarmaflóran – áhrif langt út fyrir meltingu

Í þörmum mannsins búa trilljónir örvera sem hafa áhrif á ónæmiskerfið, efnaskipti og jafnvel taugakerfið. Þetta samspil er oft nefnt “microbiota-gut-brain axis” eða örveru–þarma–heila ásinn.

Ójafnvægi í þarmaflóru, svokallað dysbiosis, getur aukið gegndræpi þarmaveggjarins þannig að bakteríur og efnaskiptaafurðir þeirra berist út í blóðrásina. Þegar það gerist bregst ónæmiskerfið við og kveikir á bólgusvörun í líkamanum, sem getur aukið verkjanæmi og stuðlað að langvinnum verkjum.

Rannsóknir hafa jafnvel bent til beinna tengsla milli þarmaflóru og stoðkerfisverkja. Í hollenskri rannsókn komu fram marktæk tengsl milli aukins hlutfalls baktería af ættkvíslinni Streptococcus í þörmum og meiri alvarleika slitgigtar í hné, ásamt aukinni verkjaupplifun.

Í annarri rannsókn tengdist tilvist lipopolysaccharides (LPS) - bólguhvetjandi efna úr Gram-neikvæðum bakteríum - aukinni bólgu og verri einkennum í hnélið. Þegar gegndræpi þarmaveggjarins eykst geta þessi efni borist út í blóðrásina og ýtt undir bólguferli í líkamanum.

Hvatberar – orkuframleiðsla og verkir

Hvatberar, orkuframleiðslueiningar frumnanna, gegna lykilhlutverki í starfsemi taugakerfis og vöðva. Truflun á starfsemi þeirra, til dæmis vegna bólgu og oxunarálags, getur haft áhrif á orkuframleiðslu, viðgerð vefja og jafnvel skynjun sársauka.

Slík truflun hefur verið tengd bæði taugaverkjum og bólgutengdum verkjum

Í ljósi þessa hefur aukin áhersla verið lögð á lífsstílsþætti sem styðja við starfsemi hvatbera, þar sem næring gegnir lykilhlutverki. Sérstaklega hefur verið bent á mikilvægi bólguminnkandi og næringarríks mataræðis með lágan blóðsykursstuðul, án glútens og með takmörkuðu magni kornvara, þar sem lögð er áhersla á hágæða fitugjafa.

Rannsóknir benda jafnframt til þess að tímabundin fasta, þegar hún er sniðin að einstaklingsbundnum þörfum, geti bætt starfsemi hvatbera með því að örva nýmyndun þeirra og bæta orkuefnaskipti. Regluleg hreyfing getur einnig haft veruleg jákvæð áhrif með því að auka fjölda hvatbera, bæta súrefnisnýtingu og draga úr oxunarálagi, sem getur stuðlað að minni verkjum.

Vöðvaheilsa og næring

Næring hefur einnig afgerandi áhrif á vöðvaheilsu, sem er órjúfanlegur hluti stoðkerfisins. Vöðvarýrnun, eða sarcopenia, tengist minnkandi vöðvastyrk, auknum verkjum og skertum lífsgæðum.

Rannsóknir benda til þess að próteinríkt mataræði, ásamt lykilnæringarefnum eins og D-vítamíni, omega-3 fitusýrum, kollageni, kreatíni og góðgerlum, geti dregið úr vöðvarýrnun og stutt við enduruppbyggingu vefja. Skortur á þessum þáttum getur hins vegar aukið líkur á langvinnum verkjum.

Af hverju breytist líkaminn þegar mataræðið breytist?

Margir upplifa verulegan bata á verkjum þegar þeir breyta mataræði sínu, til dæmis með því að fara á mjög takmarkað mataræði eins og carnivore (kjötmataræði).

Skýringin liggur sjaldnast í einni „töfralausn“, heldur í því að slíkar breytingar fela oft í sér að bólguhvetjandi matvæli, unnar vörur og mögulegir ofnæmisvaldar eru fjarlægðir. Jafnframt verður blóðsykur stöðugri og innra jafnvægi líkamans batnar.

þegar líkaminn fær réttar aðstæður

Stoðkerfisverkir eru sjaldnast einfalt vandamál sem á rætur sínar eingöngu í vöðvum eða liðum. Þeir endurspegla oft flókið samspil bólgu, þarmaheilsu, efnaskipta, orkuframleiðslu og næringarástands.

Því er ekki óeðlilegt að breytingar á mataræði og lífsstíl geti haft djúpstæð áhrif á sársauka.

Lokaorð

Þegar við horfum á líkamann sem heildstætt kerfi fremur en samansafn aðskildra eininga, opnast ný sýn á orsakir og meðferðarleiðir. Verkjasaga einstaklings helst oft í hendur við innra jafnvægi líkamans.

Lífsstílsþættir á borð við næringarríkt mataræði, reglulega hreyfingu og í sumum tilvikum tímabundna föstu geta stutt við starfsemi hvatbera og þar með haft jákvæð áhrif á verki.

Höfundur er Functional Medicine heilsuráðgjafi.hjá fyrirtækinu Holistic ehf

Heimild

Heimild