…og ég vil að þjóðin segi sitt á­lit

Nýlega birtist grein á Vísi undir fyrirsögninni “Ég vil ekki kosningar um mögulega ESB umsókn í haust” þar sem því er haldið fram að ekki eigi að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið vegna þess að það hafi ekki verið lykilmál í síðustu Alþingiskosningum.

Slík nálgun stenst að mínu mati illa skoðun.

Alþingiskosningar snúast aldrei um eitt einstakt mál. Þær snúast um heildarsýn á samfélagið og hvernig eigi að stýra landinu á fjölmörgum sviðum. Kjósendur taka afstöðu til efnahagsmála, heilbrigðismála, menntamála og samgangna, loftslagsmála, byggðamála, utanríkisstefnu, mannréttinda og margt fleira en ekki síst um þá einstaklinga sem eru í framboði hverju sinni. Þær snúast þannig líka um traust á persónum og leikendum.

Það er því einföldun, jafnvel misskilningur, að halda því fram að niðurstaða Alþingiskosninga gefi ekki nógu skýrt umboð í einu tilteknu máli af þeim fjölmörgu sem komu til umræðu í aðdraganda kosninga, hvað þá þegar það tiltekna mál var ekki eitt af stóru málunum sem náðu á dagskrá í spretthlaupi fjölmiðlaumfjöllunar í aðdraganda kosninga.

Við sjáum þetta skýrt í framkvæmd. Stjórnmálaflokkar leggja áherslu á ólík málefni fyrir kosningar. Einn flokkur kann að leggja megináherslu á umhverfismál og gefa út ítarlegar stefnuyfirlýsingar um loftslagsaðgerðir og náttúruvernd, svo dæmi sé tekið. Annar leggur áherslu á skattamál eða húsnæðismál. Það þýðir þó ekki að það mál sem flokkurinn setur í öndvegi verði sjálfkrafa ráðandi kosningamál í hugum kjósenda og stýri atkvæðum þeirra. Raunin er sú að það eru kjósendur sjálfir sem ákveða hvaða mál skipta þá mestu máli hverju sinni. Skoðanakannanir undanfarin ár sýna til dæmis að heilbrigðismál hafa verið fyrirferðarmest í hugum almennings í aðdraganda kosninga. Hvernig ber þá að afgreiða það af næstu ríkisstjórn? Hafa ekki allir flokkar eitthvað á sinni stefnuskrá um heilbrigðismál? Má þá ætla að vegna þess að til dæmis menntamál komust sjaldnar á dagskrá þá megi ekki tala um það á kjörtímabilinu, nú eða breytingar á veiðigjöldum, svo dæmi sé tekið?

Greinarhöfundurinn, sem vill ekki spyrja þjóðina um hvort halda eigi áfram viðræðum við ESB, virðist líta svo á að vegna þess að þetta var ekki aðalumræðuefnið fyrir kosningar þá megi ekki spyrja þjóðina á milli þingkosninga. Þetta er aftur algjör rökleysa því þjóðaratkvæðagreiðsla af þessu tagi er einmitt upplagt verkfæri til að fá fram skýra afstöðu þjóðarinnar til þess tiltekna atriðis. Það gerist ekki lýðræðislegra en að spyrja þjóðina beint, viltu að við höldum áfram viðræðum við ESB til að við sjáum hvernig samning við getum fengið? Rökin gegn slíku beinu samráði við þjóðina fara gegn grunnreglum lýðræðisins. Lýðræði snýst einmitt um að gefa þjóðinni tækifæri til að tjá sig um mikilvæg málefni þegar tilefni er til, ekki aðeins á fjögurra ára fresti og ekki aðeins um það sem var efst á baugi í síðustu kosningabaráttu heldur hvaðeina sem er á dagskrá núna.

Spurningin um hvort Ísland eigi að hefja að nýju viðræður um aðild að Evrópusambandinu er stór og mikilvæg. Hún snertir efnahag, fullveldi, viðskipti, gildi og stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu. Það er því eðlilegt og lýðræðislegt að þjóðin fái að segja sitt álit á því máli sérstaklega og andstaðan gegn því þrengir að lýðræðinu. Þvert á móti ætti greinarhöfundurinn að fagna því að gefa kjósendum tækifæri til að taka skýra afstöðu til jafn afgerandi og í raun einfalds máls sem áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið er.

Sterkt lýðræði byggir á upplýstri umræðu og beinni þátttöku almennings. Þess vegna á ekki að óttast spurninguna, heldur leyfa þjóðinni að svara henni og virða niðurstöðuna.

Höfundur er lögmaður.