Hinn stóri hljómur í 100 ár

Í blábyrjun júnímánaðar 1926, fyrir bráðum 100 árum, gerðust undur og stórmerki í íslensku tónlistarlífi. Í litla samkomuhúsinu við Tjörnina, sem í daglegu tali hét (og heitir enn) Iðnó, var komin á svið heil sinfóníuhljómsveit til að halda tónleika fyrir forvitna bæjarbúa. Þetta var í fyrsta sinn sem leikur slíkrar hljómsveitar ómaði á Íslandi og á þessum árum var hljóðritunartæknin vitanlega rétt að slíta barnsskónum.

Til eru lýsingar á því að hluti þýsku tónlistarmannanna sem þarna voru á ferð, blásarar úr hljómsveitinni, hafi leikið íslenska þjóðsönginn af skipsfjöl þegar siglt var að landi í Reykjavík. Við tóku hvorki fleiri né færri 14 tónleikar á fimmtán dögum. Það var tónskáldið Jón Leifs sem lyft hafði þessu grettistaki, að koma um 40 tónlistarmönnum úr þýskri atvinnumannahljómsveit frá Hamborg í Þýskalandi hingað til lands. Sveitin hét Fílharmoníusveit Hamborgar og er enn starfandi í þýsku hafnarborginni sem hljómsveit sambandslandsins Hamborgar. Áhrifin af tónleikahaldinu voru mikil og mörgum fannst Reykjavík verða að heimsborg rétt á meðan heimsóknin stóð yfir. Fólk lét sig dreyma um að einn daginn myndi tónlistarlíf landsmanna færast upp á annað og hærra stig.

Frá höfn til hafnar

Þetta er rifjað upp nú, stuttu fyrir aldarafmæli þessa merka viðburðar í tónlistarlífi Íslendinga, vegna þess að í kvöld 26. mars 2026 leikur Sinfóníuhljómsveit Íslands sína fyrstu tónleika í Hamborg. Þeir fara fram í einu glæsilegasta tónleikahúsi heims, Elbphilharmonie sem rís upp úr borgarlandslaginu við höfnina, rétt eins og Harpa gerir norður í Reykjavík. Þannig þakkar hljómsveitin fyrir þau fræ sem tónlistarfólkið frá Hamborg og Jón Leifs sáðu með komu sinni til Íslands fyrir öld síðan.

Á tímum þegar öll möguleg tónlist veraldar býr í litlu tæki í vasa okkar gleymist kannski stundum hve lifandi tónlistarflutningur mikill galdur. Stundum gleymist líka hvað tónlistarfólk þarf að leggja mikið á sig fyrir listina. Í fyrsta lagi þarf mikinn aga og metnað við tónlistarnámið. Svo þarf að æfa samstillinguna, hlusta og ná samhljómi. Til þessa að komast inn í metnaðarfulla sinfóníuhljómsveit þarf fólk síðan að sigra í hæfnisprófi oft við mikla samkeppni, sem er ekki ólíkt því að skríða í gegnum nálarauga. Eftir það tekur við reynslutímabil áður en starfið hefst með sínu álagi og þrotlausum æfingum til ná settum markmiðum. Fyrir alúð og elju tónlistarfólksins í þjóðarhljómsveitinni ber að þakka.

Fyrir svo litla þjóð eins og Ísland er árangur Sinfóníuhljómsveitar Íslands með ólíkindum. Hún ber hróður íslenskrar tónlistar og menningarlífs víða, hljóðritar íslenska samtímatónlist og bíður gestum sínum upp á fjölbreytta dagskrá á heimavelli þar sem allir geta fundið eitthvað við sitt hæfi. Hljómsveitinni er mikilvægt að vera með opinn faðminn gagnvart öllum þeim sem vilja upplifa galdurinn. Hundrað árum ber að þakka fyrir hugmyndina frá Hamborg, að einn daginn yrði slík glæsisveit starfrækt á Íslandi.

Höfundur er framkvæmdastjóri Sinfóníuhljómsveitar Íslands.