Menningar­hús og fram­tíð safna í Skaga­firði – um hvað snýst málið í raun?

Þar sem heitar umræður hafa spunnist um byggingu menningarhúss í Skagafirði finn ég mig knúna til að greina frá því hvaða þýðingu þessi framkvæmd hefur fyrir starfsemi Byggðasafns Skagfirðinga. Þörf Byggðasafns Skagfirðinga fyrir varanlegt varðveislurými undir safnkostinn er grundvöllur áframhaldandi starfsemi safnsins. Um er að ræða framkvæmd sem á sér mjög langan aðdraganda. Kallað hefur verið eftir íbúakosningu vegna framkvæmdarinnar þar sem spurt er hvort Skagfirðingar vilji yfir höfuð menningarhús. Í ljósi þess sem er í húfi snýst spurningin í raun ekki um menningarhús – heldur þetta: Vilja Skagfirðingar tryggja framtíð safna í héraðinu?

Í umræðum um menningarhúsið er látið í veðri vaka að um „lúxusframkvæmd“ sé að ræða. Svo er alls ekki - um er að ræða bráðnauðsynlega framkvæmd sem hér verður tæpt á. Eitt er þó ljóst, annað hvort þarf sveitarfélagið að standa straum af öllum kostnaði við byggingu varðveislurýmis byggðasafnsins, umfangsmiklum endurbótum á safnahúsinu og byggingu varðveislurýmis skjala- og listasafns, eða fá til þess stuðning frá ríkinu í formi framlags til menningarhúss.

Safnkostur í kössum

Byggðasafnið flutti safnkostinn í núverandi húsnæði að Borgarflöt 17-19 árið 2020, sem átti aldrei að vera annað en til bráðabirgða þar sem unnið var að því að koma Menningarhúsinu á fót. Eftirlitsnefnd safnaráðs tók húsnæðið út fyrir flutninginn haustið 2018 og gerði nokkrar alvarlegar athugasemdir, m.a. um eldvarnir, mögulegt vatnstjón og mengunarhættu. Húsnæðið uppfyllir því ekki skilyrði safnaráðs hvað varðar húsnæði viðurkenndra safna.

Í bréfi frá safnaráði (dags. 20. des. 2018) segir: „Safnaráð gefur Byggðasafni Skagfirðinga tímabundna undanþágu út árið 2021 til að flytja geymslur safnsins í varanlegt framtíðarhúsnæði sem uppfylli skilyrði safnaráðs til húsnæðis viðurkenndra safna.“ Frá því safnaráð tók út húsnæðið eru liðin átta ár, þar af fimm frá því safnið átti að flytja þaðan út, á meðan hefur safnkosturinn beðið í kössum og á vörubrettum og er afar þröngt um hann. En þar sem nýtt varðveisluhúsnæði var innan seilingar í nýju menningarhúsi hefur því verið sýndur skilningur. Þetta er sá tími sem undirbúningurinn hefur tekið og loksins er að koma að því að safnkosturinn og starfsfólk safnsins komist undir nýtt þak, þar sem:

• ekki er hætta á vatnstjóni þar sem lagnir eru ekki inni í sama rými og safngripirnir,
• ekki stafar eld- og sprengihætta að gripunum vegna annarrar starfsemi í húsinu,
• hita- og rakastig sveiflast ekki verulega með neikvæðum áhrifum á varðveislu,
• meindýr komast ekki að gripum,
• hægt verður að taka á móti safngripum á ný,
• hægt er að bjóða starfsfólki uppá viðunandi starfsaðstæður og loftgæði,

svo dæmi séu tekin. Enda var þetta húsnæði ekki byggt til að varðveita safngripi. Í nýju húsnæði verður hægt að tryggja varðveislu gripanna og stórbæta aðgengi að þeim. Jafnframt heldur Byggðasafn Skagfirðinga stöðu sinni sem viðurkennt safn. En hvað þýðir það?

Safnaráð getur lagt til afturköllun viðurkenningar

Samkvæmt safnalögum skulu viðurkennd söfn „starfa í samræmi við skilmála safnaráðs um húsnæði, öryggismál, skráningarkerfi og faglega starfsemi.“ Markmiðið með viðurkenningunni er að efla starfsemi safna við varðveislu menningar- og náttúruarfs Íslands, tryggja að honum verði skilað óspilltum til komandi kynslóða, veita fólki aðgang að honum og stuðla að aukinni þekkingu á þessari arfleifð og skilningi á tengslum hennar við umheiminn. Auk þess sem viðurkenning safnaráðs er forsenda þess að söfn geti sótt um rekstrar- og verkefnastyrki úr safnasjóði. Safnaráð hefur eftirlit með starfsemi viðurkenndra safna og ef safn uppfyllir ekki skilyrði viðurkenningar getur safnaráð sent tillögu til ráðherra um afturköllun viðurkenningar. Með öðrum orðum, ef safnið uppfyllir ekki skilyrði viðurkenningar getur það misst hana – og þar með rétt til rekstrarstyrkja og faglegs stuðnings ríkisins.

Hver króna sem varið er í skapandi greinar verður að þremur

Ef ég nefni dæmi um rekstar- , verkefna- og rannsóknarstyrki sem starfsfólk safnsins sótti um til margvíslegra verkefna Byggðasafns Skagfirðinga hljóðuðu þeir upp á tæpar 27 m.kr. á síðasta ári. Það munar um þessa fjármuni til að halda uppi öflugri menningarstarfsemi. Viðurkenningin hefur m.a. gert Byggðasafni Skagfirðinga kleift að vera með metnaðarfulla sýningastarfsemi og reka einn stærsta ferðamannastað Norðurlands í Glaumbæ, vera með fjölbreytta miðlun og fræðslu m.a. með því að taka á móti skólahópum, reka Fornverkaskólann með kennslu á gömlu byggingarhandverki, stunda fornleifarannsóknir á skagfirskum menningararfi í samstarfi við bæði innlenda og erlenda aðila.

Einnig er vert að benda á að í skýrslu menningar- og viðskiptaráðuneytisins um framlag menningar og skapandi greina til verðmætasköpunar á Íslandi kemur fram að hver króna sem hið opinbera fjárfestir í menningu og skapandi greinum verður að þremur krónum í hagkerfinu.

Hver er raunhæf lausn við brýnum vanda safnanna – og hvenær?

Byggðasafni Skagfirðinga hefur verið veittur dágóður frestur til úrbóta í þessum efnum en sá frestur er fyrir löngu liðinn. Þá tala ég ekki um viðhaldsskuldina sem komin er á safnahúsið og hversu lengi er hægt að bjóða starfsfólki og gestum upp á ískalt hús, með leka og mosavaxna glugga og húsnæði sem ekki hefur neina vaxtarmöguleika.

Það er fullkomlega eðlilegt að íbúar velti fyrir sér forgangsröðun opinberra fjármuna en þessi verkefni eru ekki annað hvort eða. Sveitarfélagið ber lagalega ábyrgð á varðveislu safnkosts, rétt eins og það ber ábyrgð á öðrum grunninnviðum samfélagsins.

Það sem ég hef saknað í allri umræðu um menningarhúsið og að falla skuli frá þeim áformum, þrátt fyrir gríðarmikla vinnu og tilkostnað undanfarinna ára, er: Ef falla á frá þessum áformum verður að svara einni einfaldri spurningu: Hver er raunhæf lausn við brýnum vanda safnanna – og hvenær? Þar virðist fátt um svör.

Höfundur er safnstjóri Byggðasafns Skagfirðinga.