Náttúran þarf virkt lýð­ræði

Lýðræði er meira en einungis lýðræðislegar kosningar á nokkurra ára fresti. Þannig er virk þátttaka almennings við ákvarðanatökur sem varða m.a. almannahagsmuni eins og náttúruvernd og loftslagsmál einn af lykilþáttum við framkvæmd lýðræðis. Heimspekingurinn Henry Alexander Henrysson skrifar í grein um lýðræði að lýðræði er m.a. „leið til að haga sameiginlegum málum okkar á þann veg að einn eða fáir einstaklingar geti ekki tekið gerræðislegar ákvarðanir fyrir hönd almennings.“ Einnig skrifar Henry í sömu grein „ … að lýðræði geti styrkst við meiri tillitssemi, hógværð og auðmýkt fyrir hlutverkinu – að frekja og yfirgangur séu merki um lýðræðislegar blindgötur sem leiða samfélög frá lausnum og til forherðingar.“

Samþjöppun valds

Með tapi umhverfisráðuneytisins vegna sameiningar í umhverfis-, orku og loftslagsráðuneyti hefur farið fram ákveðin samþjöppun valds þar sem ýmis mál innan sama ráðuneytis stangast á innbyrðis. Þannig virðist að ráðherrann hafi vald til þess að setja ákveðnar áherslur sem styrkja eitt hlutverk hans á kostnað annarra. Áherslur núverandi umhverfis- orku og loftslagsráðherra eins og hann hefur m.a. lýst yfir á síðastliðnu iðnþingi eru að undir hans verkstjórn sé ráðuneytið hagvaxtarráðuneyti. Hann er að vinna að því að ryðja burt „hindrunum, óþarfa reglubyrði og skriffinnsku“ til þess að geta ýtt undir vöxt og verðmætasköpun. Með því að einfalda regluverkið, gera breytingar á faglega unnum niðurstöðum Rammaáætlunar og á vinnu hennar og boða rýmri heimild ríkisins til eignarnáms til uppbyggingar orkuinnviða eru stjórnvöld á hættulegri braut við að skerða lýðræðið í landinu. Þó svo að allar þessar áætlanir fari í gegnum þingræðislega meðferð.

Lýðræði

Stjórnvöld verða að tryggja ótvíræðan rétt almennings til að hafa eitthvað um það að segja hvernig sameiginlegar auðlindir eru nýttar og hvernig gengið er um sameiginleg land- og náttúrugæði. Það kemur m.a. skýrt fram í Árósasamningum sem Ísland hefur átt aðild að síðan 2011. Samningurinn á að tryggja lýðræðislegt ferli í gegnum þennan rétt almennings til að taka þátt í ákvarðanatöku, fá nauðsynlegar upplýsingar og að njóta réttlátrar málsmeðferðar.

Áhrif hagsmunaaðila

Það er ekkert leyndarmál að víða í vestrænum ríkjum hafa bein og óbein stjórnmálaleg afskipti og áhrif stórra hagsmunaaðila veikt lýðræðislega ferla. Sérstaklega hefur samþjöppun eignarhalds á fyrirtækjum á fáeinar hendur haft áhrif á virkni lýðræðis. Medici-vítahringurinn útskýrir þessa hnignun lýðræðis. Þeir sem þegar eru ríkir og valdamiklir, t.d. eigendur stórra fyrirtækja, geta haft áhrif á stjórnmálin og reglurnar sem eru settar þar á þann hátt að þeir hagnast enn meira fjárhagslega. Fyrirtækja- og einstaklingsauður eru þannig nátengdir áhrifum sem þessir einstaklingar geta haft á ákvarðanatöku stjórnmálamanna.

Þegar stórt er spurt

Hvernig ætli þetta sér hér á Íslandi? Hvaða hagsmuna eru stjórnvöld að gæta ef það er áætlun þeirra að minnka möguleika borgara á að taka virkan þátt í ákvörðunarferlum um mál sem snerta sameiginlegar náttúruauðlindir þjóðar? Hvernig ætlar m.a. umhverfis-, orku og loftslagsráðherrann að tryggja að ákvarðanir sem fela í sér mikil inngrip í íslenska náttúru eins og t.d. virkjanir og aðrar stórframkvæmdir verði ekki teknar á grunni fjölbreytilegra og mjög sterkra sérhagsmuna í stað almannahagsmuna?

Höfundur starfar hjá Landvernd