Að horfa heim

Ég hef starfað við kvikmyndagerð stóran hluta starfsævinnar og stundum finnst mér eins og við séum alltaf að byrja aftur. Við byggjum eitthvað upp, fólk lærir, fær reynslu og teymi verða til. Þekking færist á milli kynslóða og smám saman verður til fagumhverfi sem getur gert hluti sem það gat ekki gert tíu eða tuttugu árum áður. Svo kemur niðursveifla, fjármagnið minnkar, verkefnin verða færri og fólk hverfur úr greininni. Þegar við ætlum aftur af stað er síðan talað eins og hægt sé að ýta á takka og kveikja aftur, en þannig virkar þetta auðvitað ekki.

Kvikmyndagerð er fyrst og fremst fólk. Hún er reynsla, handverk, tengsl og sameiginleg þekking sem verður til við að gera hlutina aftur og aftur. Hér á landi hefur á síðustu áratugum byggst upp gríðarleg fagþekking sem var alls ekki sjálfgefin. Handritshöfundar, leikstjórar, framleiðendur, leikarar, kvikmyndatökufólk, klipparar, hljóðfólk, leikmyndahönnuðir, búningahönnuðir og fjöldi annarra sérhæfðra fagaðila hafa lært, þjálfast og miðlað þekkingu áfram. Þegar samfellan rofnar hverfur hluti af þessu með henni. Fólk fær ekki verkefni, leitar annað, skiptir um starfsvettvang eða flytur úr landi. Teymi sem hafa byggt upp sameiginlega reynslu sundrast. Þegar fjármagn hættir að streyma inn í kvikmyndagerð eru afleiðingarnar því ekki bara þær að ein eða tvær myndir verði ekki gerðar það árið.

Það er auðvelt að horfa á framlag til kvikmyndagerðar sem tölulið í fjárlögum en á bak við þann tölulið eru menningarlegir innviðir. Við skiljum þetta vel þegar kemur að öðrum innviðum. Vegum, höfnum og orkukerfum þarf að viðhalda og ef þeim er leyft að grotna niður kostar bæði tíma og peninga að byggja þá upp aftur. Menningarlegir innviðir eru kannski aðeins erfiðari að koma auga á vegna þess að þeir eru að stórum hluta fólk, reynslan, þekkingin, samstarfið og færnin sem flyst á milli kynslóða. Þess vegna finnst mér stundum ótrúlegt hvað við erum tilbúin að byggja upp og rífa síðan niður aftur. Það er eins og við ímyndum okkur að hægt sé að skrúfa fyrir kvikmyndagerð þegar þrengir að og skrúfa svo bara frá aftur þegar betur árar. Fólkið bíður ekkert endilega eftir því.

„Fáðu þér þá bara alvöru vinnu“

Ég þekki þetta af eigin raun. Ég menntaði mig í kvikmyndagerð og hef varið stórum hluta starfsævinnar í hana sem höfundur, leikstjóri og kennari. Samt hef ég þurft að sækja tekjur annað til þess að framfleyta mér og börnunum mínum. Ég fer meðal annars á sjóinn og vinn sem leiðsögumaður og háseti. Þegar listafólk talar um erfið starfsskilyrði kemur stundum hið kunnuglega: „Fáðu þér þá bara alvöru vinnu.“ Ég veit alveg hvað alvöru vinna er. Ég hef unnið úti á sjó í íslenskum vetri, í roki og kulda og löngum vinnudögum. Mér hefur satt að segja oft fundist kvikmyndagerðin erfiðari. Ekki líkamlega, heldur vegna þess að óvissan er svo mikil og hún hefur fylgt mér nánast allan þann tíma sem ég hef starfað við fagið. Maður getur unnið að verkefni árum saman án þess að vita hvort það verður nokkurn tíma að veruleika, lagt í það ótal vinnustundir án launa og án nokkurrar tryggingar fyrir því að þær skili tekjum síðar. Þegar eitt verkefni klárast veit maður ekkert endilega hvenær það næsta kemur. Á sjónum veit ég að minnsta kosti að þegar ég mæti til vinnu fæ ég greitt fyrir vinnudaginn. Það er lúxus sem maður venst fljótt. Samt held ég áfram að skrifa og þróa verkefni, jafnvel þótt ég geti aflað mér meiri og öruggari tekna annars staðar. Ég geri það ekki af því að þetta sé áhugamál. Þetta er fagið mitt, það sem ég menntaði mig til og það sem ég vil helst gera. Sköpunarþörfin togar nógu sterkt í mig til að ég hef fundið leiðir til að halda áfram. En hversu lengi er hægt að gera ráð fyrir því? Við getum ekki gengið út frá því að fólk sem hefur menntað sig og byggt upp þekkingu og reynslu í íslenskri kvikmyndagerð geti eða vilji vinna árum saman fyrir lítið eða ekkert kaup vegna þess eins að það elskar fagið sitt. Fólk þarf að borga húsnæði, kaupa mat og framfleyta börnunum sínum eins og aðrir. Ég hef fundið mína leið til að halda áfram, en það getur varla verið menningarstefnan.

Að leggja reiknivélina aðeins til hliðar

Svo er það hagfræðin. Hún skiptir auðvitað máli og hún hefur verið rannsökuð. Í greiningu Reykjavík Economics fyrir Samband íslenskra kvikmyndaframleiðenda voru efnahagsleg áhrif opinberrar fjárfestingar í kvikmyndagerð metin þannig að hver króna af opinberu framlagi magnaði 6,7 krónur í hagkerfinu. Þar kom jafnframt fram að kvikmyndagreinin greiddi 1,6 sinnum meira í beina skatta en nam opinberri fjárfestingu. Eldri rannsóknir hafa líka bent í sömu átt. Kvikmyndagerð skapar störf, skatttekjur, útflutningstekjur og alls konar umsvif í kringum sig. Þessi rök eru til og þau eru sterk, en mig langar eiginlega að leggja reiknivélina aðeins til hliðar. Mér finnst við stundum föst í því að menning þurfi sífellt að sanna tilverurétt sinn með því að sýna fram á hvað hver króna skili sér oft til baka. Auðvitað skiptir máli hvernig farið er með opinbert fé, en kvikmynd er ekki verðmæt vegna þess að hún skilar 6,7 krónum fyrir hverja krónu sem sett er í hana. Hún hefur menningarlegt gildi sem verður ekki mælt þannig. Við varðveitum ekki íslenskuna vegna þess að einhver hafi reiknað út arðsemi hennar. Sama gildir um bókmenntirnar okkar, tónlistina, handritin, ljósmyndirnar og sögulegar heimildir. Við viljum eiga þetta vegna þess að þetta segir okkur eitthvað um hver við erum og hvaðan við komum.

Safn framtíðarinnar

Kvikmyndir eru merkilegar að þessu leyti vegna þess að þær geyma svo margt sem enginn var endilega að reyna að varðveita. Þegar við horfum á gamlar íslenskar kvikmyndir sjáum við auðvitað söguna sem höfundurinn ætlaði að segja, en við sjáum líka andlitin, hreyfingarnar, fötin, húsin, göturnar og landslagið. Við heyrum hvernig fólk talaði, sjáum hvernig heimilin litu út, hvernig fólk talaði hvert við annað, hvað þótti fyndið og hvað þótti sjálfsagt. Við sjáum Reykjavík sem að hluta til er ekki lengur til. Allt þetta verður með tímanum að heimild. Kvikmyndir verða hluti af menningarlegu minni okkar hvort sem það var upphaflegi tilgangurinn með þeim eða ekki. Það sem við framleiðum í dag verður nákvæmlega þetta fyrir fólk eftir fimmtíu eða hundrað ár. Einhvern tímann verður efnið sem við erum að gera núna gömul mynd af Íslandi. Hér finnst mér vera mikilvægur punktur. Við getum varðveitt það sem hefur verið gert. Við getum stafrænt gamlar kvikmyndir, varðveitt filmur og byggt upp söfn en við getum ekki varðveitt eftir á það sem við ákváðum að búa aldrei til. Þar verður einfaldlega gat.

Að geta horft heim

Ég hugsa líka um þetta sem móðir. Ég á tvær stelpur sem horfa á alls konar efni frá öllum heimshornum, eins og börn gera í dag. Ég hef hins vegar tekið eftir því að þegar þær horfa á góða íslenska kvikmynd eða gott íslenskt sjónvarpsefni er eitthvað aðeins öðruvísi. Þær hafa meiri þolinmæði gagnvart því og tengja öðruvísi. Þær þekkja tungumálið, húmorinn, staðina og samskiptin og ýmislegt smátt sem þarf ekkert að útskýra fyrir þeim. Þær sjá eitthvað af sínum eigin veruleika og spegla sig í því. Mér finnst þetta skipta gríðarlega miklu máli. Ekki vegna þess að íslensk börn eigi að horfa minna út í heim. Alls ekki. Það er frábært að þau hafi aðgang að sögum alls staðar að. En þau þurfa líka að geta horft heim. Smáþjóð sem hættir að framleiða eigin sögur hættir auðvitað ekki að horfa á kvikmyndir og sjónvarp. Hún horfir bara meira á sögur annarra. Smám saman verða önnur tungumál, aðrir staðir, annar húmor og önnur samfélög að þeim heimi sem börnin okkar sjá mest af á skjánum. Við erum örsmátt málsamfélag. Mér finnst skipta máli að íslensk börn heyri sitt eigið tungumál á skjánum, sjái götu sem þau kannast við, veður sem þau þekkja og fjölskyldur sem tala og rífast eins og fólkið í kringum þau. Menning er ekki bara eitthvað gamalt sem við eigum að passa upp á. Við erum að búa hana til núna.

Hvernig heimurinn horfir á okkur

Það er annað. Við þurfum ekki bara að geta horft heim. Við þurfum líka að hafa eitthvað um það að segja hvernig heimurinn horfir á okkur. Íslenskar kvikmyndir hafa ferðast langt út fyrir þetta litla málsvæði. Með þeim ferðast tungumálið, húmorinn, sagan, landslagið, sérviskan og hversdagsleikinn okkar. Fólk sem hefur aldrei komið til Íslands getur séð eitthvað annað en landið í ferðamanna auglýsingum eða sem stórbrotið sögusvið í erlendri kvikmynd. Það er ekkert að því að Ísland sé sögusvið fyrir sögur annarra. Ég hef sjálf unnið í þessari grein nógu lengi til að vita hversu mikilvæg erlend verkefni geta verið. Mér finnst hins vegar vera grundvallarmunur á því að vera sögusvið í sögu einhvers annars og að segja sína eigin sögu. Ef við hættum að segja sögurnar okkar hættir heimurinn ekkert að horfa á Ísland. Aðrir munu áfram búa sér til mynd af okkur. Spurningin er hvort við ætlum líka að taka þátt í því sjálf.

Kannski er það þetta sem ég óttast mest þegar aftur er farið að þrengja að íslenskri kvikmyndagerð. Ekki bara hvaða verkefni verði ekki gerð á næsta ári eða hversu margir missa vinnu, heldur hvað gerist ef við höldum áfram að byggja upp þessa þekkingu og rífa hana svo niður aftur. Hvaða sögur verða þá ekki sagðar? Hvað verður ekki til í safninu okkar? Hvað fá börnin okkar ekki að sjá? Hvaða mynd af okkur sjálfum sendum við ekki út í heiminn? Við eigum að ræða hvað menning kostar, auðvitað. En við þurfum líka að tala um hvað við töpum ef við hættum að búa hana til.

Höfundur er kvikmyndagerðarmaður þegar vel árar, háseti þegar gefur á sjó.