Frá hruni til hávaxta – hvað lærðum við eigin­lega?

Árið 2008 hrundi íslenskt fjármálakerfið til grunna með látum. Tugþúsundir misstu aleiguna, fyrirtæki féllu og traust á stjórnvöldum gufaði upp á örfáum vikum. Í kjölfarið kom ítarleg rannsókn sem sýndi svart á hvítu að um kerfisbrest var að ræða – ekki bara mistök, heldur samspil stjórnmála, fjármála og eftirlits sem brást almenningi algerlega. Sú vinna var unnin af Rannsóknarnefnd Alþingis og niðurstaðan var skýr: ábyrgðin og skellurinn var að yfirvöld höfðu framið víðtæk og alvarleg brot gagnvart almenningi.

En nú, 18 árum síðar, stöndum við aftur frammi fyrir sömu hættulegu grunnspurningunum. Verðbólga er þrálát. Vextir hækka aftur og aftur af hálfu Seðlabanka Íslands. Heimilin verða fyrir sívaxandi þrýstingi. Og traustið? Það er enn og aftur mjög brothætt. Hvernig er þetta mögulegt?

Við löguðum kerfið – bara ekki fyrir fólkið

Eftir Bankahrunið á Íslandi 2008 var gripið til aðgerða. Bankakerfið var endurreist, reglur hertar og eftirlit aukið. Markmiðið var skýrt: aldrei aftur slíkt hrun. Það markmið náðist að hluta. En á sama tíma var annað val tekið: Kerfið var gert stöðugra fyrir sjálft sig, en ekki sanngjarnara fyrir almenning.

1. Bankar urðu öruggari
2. Lífeyrissjóðir fengu stöðugri ávöxtun
3. Ríkið tryggði fjármögnun sína

En heimilin?

1. sitja áfram með sveiflurnar
2. bera áfram áhættuna
3. og lifa áfram við ófyrirsjáanleika - sitja áfram í súpunni

Vindmyllukerfið: samaviðbragðaftur og aftur

Þegar verðbólga rís bregst kerfið við á einn hátt: með vaxtahækkunum. Það er tæknilega rétt að vextir draga úr eftirspurn. En á Íslandi hefur þetta þróast í eins konar sjálfvirkt viðbragð – óháð afleiðingum fyrir almenning - sem tekur alltaf skellinn. Niðurstaðan er kunnugleg:

1. greiðslubyrði hækkar
2. skuldir vaxa (sérstaklega verðtryggðar)
3. ungt fólk og nýir fasteignakaupendur taka höggið

Þetta er barátta við einkenni vandans, ekki orsökina. Og hún minnir æ meira á baráttu við vindmyllur.

Hvers vegna vinnur almenningur aldrei?

Kjarninn liggur ekki bara í hagfræði – heldur í valdi.

Dreifður hópur gegn skipulögðum hagsmunum

Almenningur er stór en sundurleitur. Hann hefur ekki samræmda rödd.

Á móti standa:

1. fjármálakerfið
2. stórfyrirtæki
3. stofnanir

Þessir aðilar eru skipulagðir, með aðgang og áhrif.

Kerfið ver sjálft sig

Það sem kallað er „stöðugleiki“ er oft stöðugleiki fyrir kerfið sjálft:

1. tryggar eignir banka
2. fyrirsjáanleg ávöxtun sjóða
3. stöðug fjármögnun ríkisins

Kostnaðurinn er færður yfir á almenning.

Ósýnilegi skatturinn

Verðbólga og vextir virka eins og dulinn skattur:

1. engin bein ákvörðun er tekin um að leggja hann á
2. en áhrifin birtast í hverjum mánuði hjá heimilum

Þetta er skattur sem leggst þyngst á þá sem minnst mega sín. Þeir borga hlutfallslega mest meðan fjármagnið græðir.

Pólitískur veruleiki

Enginn flokkur vill taka ábyrgð á sársaukafullum breytingum sem gætu valdið óstöðugleika til skamms tíma. Þess vegna er valið í ríkisfjármálum oft:

1. að fresta
2. að plástra
3. að halda áfram

Hver er hinn eiginlegi skaðvaldur?

Það er ekki einn aðili. Ekki einn banki. Ekki einn stjórnmálaflokkur. Skaðvaldurinn er kerfið sjálft – og hvatar þess.

Kerfi sem:

1. umbunar stöðugleika fjármagns
2. en flytur sveiflur yfir á fólkið
3. og endurtekur sömu lausnir vegna þess að þær eru pólitískt þægilegar

Hvað lærðum við – og hvað ekki?

Við lærðum að:

1. styrkja banka
2. koma í veg fyrir hrun
3. bæta eftirlit

Við lærðum ekki að:

1. vernda heimilin
2. dreifa áhættu réttlátar
3. skapa raunverulegan fyrirsjáanleika

Niðurstaða

Íslenskt efnahagskerfi hefur í 45 ár verið rekið eins og stöðug neyðaraðgerð. Það heldur sér gangandi – en á kostnað almennings.

Árið 2008 hrundi kerfið. Árið 2026 stendur það enn – en með sama grunnójafnvæginu.

Og á meðan við þorum ekki að breyta leikreglunum sjálfum mun sagan ekki aðeins endurtaka sig – hún mun halda áfram að reikna sama kostnaðinn á sama aðila: almenning, aðallega á þá sem minnst eiga og ungt fólk í fasteignakaupum.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.