Brennum bækur!

Auðvitað á maður ekki að gantast með svona fyrirsögn á tímum þegar bókabrennur og bókabönn eru raunveruleiki í samtímanum í löndum sem eru óþægilega nálægt okkur. En ég stóðst þó ekki mátið vegna fréttar sem kom á Vísi í gær um umræður sem höfðu spunnist á Facebook um bækur í ruslagámi. Samkvæmt fréttinni voru flestir sem tóku þátt í umræðunum á því að bækur ættu aldrei að lenda í ruslinu.

Vissulega er gott að bókum sé ekki hent í hugsunarleysi og að fólk fái ráðgjöf um hvaða bækur séu fágætar og dýrmætt að eintök séu til af. Og maður vill ekki mæla gegn því að bækur fái framhaldslíf eftir lestur eiganda – hvort sem það er með láni til vina og kunningja eða á gjafaborðum. En um leið spyr maður sig hvort bækur séu svo heilagar að eigendur bóka megi ekki rýma til fyrir nýjum. Sjálfur hef ég oft heyrt af fólki sem afþakkar fleiri bækur því það eigi svo margar og allar hillur séu fullar. Það getur ekki verið góð niðurstaða fyrir íslenskt bókmenntalíf og bókaútgáfu.

Sjálfur á ég bágt með að losa mig við bækur, og á örugglega of margar, en mig langar til bæta mig í því. Áskoranir íslenskrar bókaútgáfu, hvort sem það er á sviði fagurbókmennta eða fræðibóka, felast ekki í þeim bókum sem enda í ruslinu heldur þeim sem ná ekki að koma út. Og sjaldan hefur útlitið verið svartara fyrir hið flókna vistkerfi höfunda, þýðenda, bókahönnuða, umbrotsfólks, prófarkalesara, ritstjóra og útgefenda sem saman sjá til þess að hér kemur þrátt fyrir allt umtalsverður fjöldi bóka út á hverju ári. Nóg er að eiga við árlegt raus um listamannalaun og að þurfa stöðugt að benda á raunlækkanir á styrkjum til fræðistarfa, verra er að þurfa að þar að auki að berjast við hugmyndir um að nóg sé til að bókum og ekki megi rýma til fyrir nýjum. Ástandið er heldur ekki að skána með tilkomu spunagervigreindar sem hefur heldur betur hrist upp í bókaútgáfu. Margs konar stafræn útgáfa hefur einnig því miður ekki stutt við öflugt útgáfustarf.

Sem betur fer reynum við að sinna því að fólk taki upp bækur og lesi. Sú frábæra lestrarhvatning sem er núna í gangi og kallast Bókaðu stund fyrir bók hefur svo sannarlega skilað sínu í þeirri varnarbaráttu sem er í gangi fyrir hönd bókarinnar. En lestur er eitt og útgáfustarf annað. Ég get satt best að segja ekki hugsað mér neitt annað svið hagkerfisins sem kallar minna á einhvers konar hringrásarhagkerfi (þar sem ekki má glata því sem inn hefur verið lagt) heldur en bókaútgáfu. Bækur eru þegar öllu er á botninn hvolft ekkert annað en efnisleg umgjörð fyrir hugmyndir. Og við þurfum á nýjum hugmyndum að halda í samfélagi sem tekur stöðugt hraðari breytingum og kallar á svör við nýjum spurningum. Ég vona að lestrarhvatningar framtíðarinnar þurfi ekki að fara fram í umhverfi þar sem íslensk bókaútgáfa hefur hrunið og fólk skiptist á snjáðum eintökum úr stútfullum bókahillum.

Höfundur er varaformaður Hagþenkis – félags höfunda fræðirita og kennslugagna.