„Faðir vor“— Á­kall um að af­skrifa allar skuldir og lifa í kær­leika

Í tveimur greinum hér á Vísi var fjallað um Fjallræðu Jesú, í þeirri fyrri um sæluboðin og í þeirri seinni um andstöðurnar, en í þessari grein er umfjöllunarefnið bæn í kennslu Jesú og bænin „Faðir vor“.

Eitt af metnaðarfyllri verkefnum síðari ára á sviði trúarbragðafræða er safn bænatexta úr fornöld sem stefnt er að komi út á næsta ári—Prayer in the Ancient World. Safninu er ritstýrt af bandarískum fræðimönnum en að verkefninu kemur fræðafólk frá háskólum um allan heim, sérfræðingum í hinum forna heimi. Rannsóknarverkefnið safnar fornum bænatextum án tillits til innihalds og hafnar m.a. þeim skilgreiningum að töfrar og kukl sé hægt að aðgreina frá eiginlegum bænatextum. Bæn er samkvæmt verkefninu skilgreind sem hver sú tilraun til að orða óskir við æðri máttarvöld, hverju nafni sem þau nefnast. Það sem gerir verkefnið svo heillandi, er annarsvegar hversu mikið er varðveitt úr fornöld, en elstu textar okkar úr hinum forna heimi eru einmitt bænatextar, og hinsvegar hversu fjölbreyttir bænatextar eru að formgerð.

Bæn er manninum eðlislæg og hefur fylgt manninum frá upphafi heimilda okkar um siðmenningu. Nútíma rannsóknir á bænalífi einstaklinga hafa leitt í ljós fjölþætt jákvæð áhrif á heilsu og velferð einstaklinga sem eiga bænalíf, með því annarsvegar að skoða sálfræðilega þætti á borð við hamingju, seiglu og tilgang í lífi trúaðra og hinsvegar eiginlega líkamlega heilsu.

Nýja testamentið er fullt af hvatningu til bæna en eiginlegar bænir eru þó fágætar, og frá Jesú er einungis varðveitt ein formföst bæn sem hann kenndi fylgjendum sínum að fara með. Í Fjallræðunni kennir Jesús að biðja skuli í einrúmi, ekki „í samkundum“ eða „á gatnamótum til þess að menn sjái“ það, til að forðast sýndarmennsku. Þá kennir hann bænina sem flestir kunna, „faðir vor“, en sömu bæn í aðeins annarri mynd er að finna í sambærilegri ræðu í Lúkasarguðspjalli, sem kölluð er Slétturæðan.

Um þessa bæn er það fyrst að segja að ávarpið er látlaust af bæn að vera. Í bænasafninu, sem getið var hér að ofan, er að finna ótal bænir sem orðaðar eru hátíðlega til að draga fram þann stöðumun sem er á gyði og þeim sem biður. Seifur var sem dæmi iðulega ávarpaður sem faðir, meðal annars í Hómerskviðum, en ákall til hans var yfirleitt upphafið. Með ávarpinu: „Faðir Seifur, þú sem ríkir á Ídafjalli, þú hinn vegsamlegasti og mesti!“, hefst bæn í Illíonskviðu í þýðingu Sveinbjörns Egilssonar.

Í Fjallræðunni er ávarpið, „faðir okkar—πατὴρ ὑμῶν“ og í Slétturæðu Lúkasarguðspjalls, einfaldlega „faðir“. Vor, er þérun, og merkir „það sem tilheyrir oss“, en á þeim tungumálum þar sem þérun er notuð, gegnir hún því hlutverki að skapa fjarlægð á milli þeirra sem talast við. Gríska hefur leiðir til þess að skapa slíka fjarlægð, en πατὴρ ὑμῶν miðlar nánd, ekki fjarlægð. Í þýsku skiptir þérun miklu máli, en í þýskum þýðingum er Guð hér ekki þéraður, ekki frekar en barn mundi þéra föður sinn.

„Til komi þitt ríki“ er ákall um að það ríki sem kennsla Jesú miðlar, konungsríki Guðs, verði að veruleika „svo á jörðu sem á himni“, en í því ríki er valdskipulagi heimsins snúið á hvolf. Hin ríku og valdamiklu eru ítrekað áminnt í kennslu Jesú, en hin fátæku upphafin og blessuð, ofbeldi er fordæmt í öllum sínum myndum og elskan er hið æðsta boðorðið. „Verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni“.

Boðskapur guðsríkisins er róttækastur í samhengi eigna, og þegar kemur að Faðir vorinu í Fjallræðunni hefur Jesús þegar kennt okkur að gefa „þeim sem biður þig og snú[a] ekki baki við þeim sem vill fá lán hjá þér.“ Í kjölfar bænarinnar, lærum við síðan að safna „ekki fjársjóðum á jörðu, ... heldur fjársjóðum á himni ..., [því] [e]nginn getur þjónað tveimur herrum ... Guði og mammón.“

„Gef oss í dag vort daglegt brauð,“ er ákall um að Guð veiti okkur það sem við þörfnumst til daglegs viðurværis—en síðan erum við hvött til að jafna út reikningana í skuldabókhaldinu. Flest skiljum við, „Fyrirgef oss vorar skuldir, svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum“, sem brýningu um að fyrirgefa þeim sem hafa gert á okkar hlut, en orðfærið er sótt beint í hagfræði samtímans.

Í Lúkasarguðspjalli segir bænin, „fyrirgef oss vorar syndir“, „ἁμαρτία“, en það hugtak á grísku þýðir bókstaflega að geiga, að ætla sér markmið sem síðan geigar. Bæði Guðspjöllin segja hinsvegar að við eigum að fyrirgefa vorum skuldunautum, „ὀφείλοντι ἡμῖν“, bókstaflega að við eigum að afskrifa það fé sem aðrir skulda okkar. Hagkerfi heimsins mundu líklega fljótt hrynja ef öll lán hyrfu á augabragði, en kennsla Jesú gagnrýnir einmitt hagkerfi síns samtíma og segir það ósamræmanlegt vilja Guðs. Gagnvart þeim sem kunna að spyrja: „Hvað eigum vér að eta? Hvað eigum vér að drekka? Hverju eigum vér að klæðast?“ segir hann: „leitið fyrst ríkis hans og réttlætis, þá mun allt þetta veitast yður að auki.“

Dularfyllsta setning bænarinnar er, „eigi leið þú oss í freistni“, en þar virðist gefið í skyn að Guð geti leitt okkur í freistni. Hljómi orðalagið umdeilt í okkar eyrum, á það sama við um hina frumkristnu hreyfingu og í Jakobsbréfi, sem jafnframt er að finna í Nýja testamentinu, virðist bréfshöfundur bregðast við þessari setningu. Þar segir, „Enginn má segja er hann verður fyrir freistingu: ,Guð freistar mín.‘ ... sjálfur freistar hann einskis manns.“ ... en sæll er „sá sem stenst freistingu ... Guð mun veita ... kórónu lífsins ... þeim er elska hann.“ Bæn Jesú bætir við, „heldur frelsa oss frá illu“.

Í þessari bæn er fólgið allt sem segja þarf við Guð, enda veit hann „hvers þér þurfið áður en þér biðjið hann“, en erindið er róttækara en virðist við fyrstu sýn. Sýn Jesú er um heim þar sem elskan er við völd og bænin er ákall um að breyta heiminum í þá átt. Þá sýn ræktum við í einrúmi, í gegnum persónulegt samband við Guð, og iðkum opinberlega með því að lifa í verki gullnu regluna ... „Allt sem þér viljið, að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra. Þetta er lögmálið og spámennirnir.“