Hversu mörg líf þarf áður en kerfið vaknar?

Þegar ég las tilkynninguna um að Kjartan, faðir á besta aldri, væri látinn eftir bílslys í Suður-Afríku í desember síðastliðnum fylltist ég djúpri sorg. Ég finn líka fyrir djúpri reiði.

Reiði vegna þess að kerfið brást þessum föður og hans fjölskyldu. Reiði sem kemur ekki úr engu heldur úr reynslu móður sem sjálf hefur staðið í baráttu við fíknivanda í fjölskyldunni. Reiði yfir því að í samfélagi eins og okkar þurfi foreldrar enn að berjast árum saman fyrir hjálp sem ætti að vera sjálfsögð.

Í slysinu létust einnig móðir hans og unglingsdóttir. Þau höfðu farið hálfan hnöttinn til að heimsækja son Kjartans í meðferð þar sem þau ætluðu að eyða jólum og áramótum með drengnum.

Ég sendi mínar dýpstu samúðarkveðjur til fjölskyldu og vina þeirra sem misstu ástvini sína í þessu hörmulega slysi.

Hugur minn er hjá þeim á þessum erfiðu tímum.

Þetta er harmleikur af verstu gerð.

Og nú stöndum við frammi fyrir atburði sem hefur skekið samfélagið.

Fórnarkostnaðurinn er átakanlegur: hörmulegt slys sem svipti þrjá fjölskyldumeðlimi lífinu og skilur fjölskyldur og vini eftir í djúpri sorg.

En spurningin sem situr eftir er þessi:

Hvers vegna er íslenskt ungmenni í meðferð í Suður-Afríku?

Svarið er sárt en einfalt.

Vegna þess að íslensk stjórnvöld hafa brugðist.

Þegar barn er í vanda breytist líf foreldra á einni nóttu. Óttinn verður stöðugur fylgifiskur. Maður vaknar á nóttunni með hnút í maganum og spyr sjálfan sig:

Er barnið mitt öruggt? Hvar er það? Hvern er það að umgangast?

Á sama tíma þarf maður að berjast við kerfi sem er seinvirkt, fjarlægt og vanbúið til að mæta neyðinni sem blasir við fjölskyldum á hverjum degi.

Í áratugi hafa foreldrar, sérfræðingar og fagfólk bent á að úrræði fyrir ungmenni með fíknivanda og alvarlega vanlíðan séu of fá. Skýrslur hafa verið skrifaðar. Nefndir skipaðar. Áætlanir kynntar.

En þegar fjölskyldur standa frammi fyrir raunveruleikanum blasir við allt annað.

Biðlistar.

Skortur á meðferðarúrræðum.

Kerfi sem bregst þegar mest á reynir.

Á bak við þessi orð eru raunverulegar fjölskyldur. Foreldrar sem sofa lítið.

Foreldrar sem lifa í stöðugum ótta um að síminn hringi með fréttir sem þau óttast mest. Foreldrar sem berjast fyrir börnin sín með öllu sem þau eiga en finna sig oft standa nánast ein gegn kerfi sem virðist ekki ná utan um vandann.

Þau banka á dyr kerfisins aftur og aftur.

En allt of oft eru svörin þau sömu.

Það er ekki pláss.

Það er biðlisti.

Foreldrar sem standa í þessari stöðu þekkja þá tilfinningu að ganga frá einni stofnun til annarrar með barnið sitt í hjartanu og vonina í höndunum. Þau útskýra stöðuna aftur og aftur, segja sömu söguna og biðja um hjálp en fá of oft þau svör að úrræðin séu ekki til staðar eða að biðin sé löng.

Fyrir foreldra sem horfa upp á barnið sitt sökkva dýpra í vanda er sú bið ekki bara bið.

Hún er ótti.

Hún er kvíði.

Og örvænting.

Börn í fíknivanda hafa ekki tíma fyrir biðlista.

Ungmenni sem eru að sökkva þurfa hjálp strax, ekki eftir mánuði eða ár.

Þá neyðast fjölskyldur til að gera það sem engin fjölskylda ætti að þurfa að gera. Þau leita hvert sem er eftir hjálp og senda börnin sín jafnvel til annarra heimsálfa í von um að einhver þar geti hjálpað þegar allt annað hefur brugðist.

Ekkert foreldri tekur slíka ákvörðun af léttúð.

Það er gert af ást.

Af ótta.

Og af örvæntingu.

En við verðum líka að segja hlutina eins og þeir eru.

Kerfið hefur brugðist.

Við þurfum fleiri hendur á gólfið.

Ekki fleiri skýrslur í skúffur.

Það sem er kannski sárast við þessa umræðu er að við vitum hvernig þetta byrjar. Við vitum hvernig ungt fólk getur smám saman sogast inn í fíkn og vanlíðan. Við vitum líka að þegar gripið er inn snemma er oft hægt að bjarga lífum.

En þegar kerfið bregst sjáum við aftur og aftur unga einstaklinga sem hefðu getað átt framtíð, drauma og líf fram undan en týnast í staðinn í kerfi sem náði ekki að grípa þau í tæka tíð.

Hvert ungmenni sem tapast er ekki bara persónulegur harmleikur.

Það er samfélagslegur ósigur.

Í marga áratugi hafa ríkisstjórnir komið og farið. Ráðherrar hafa skipst á. Starfshópar hafa verið skipaðir og áætlanir kynntar.

En fjölskyldur segja enn sömu söguna.

Þegar sama vandamálið er þekkt í áratugi en lausnirnar skila sér ekki í raunveruleg úrræði fyrir börn og fjölskyldur er ekki lengur hægt að tala um mistök.

Þá er um kerfisbrest að ræða.

Þegar fjölskyldur í litlu og auðugu landi neyðast til að senda börnin sín hálfa leið um heiminn til að fá meðferð er það ekki bara sorglegt.

Það er ákæra.

Ákæra á kerfið.

Ákæra á stjórnvöld sem hafa vitað af vandanum í áratugi en ekki brugðist nægilega hratt eða af nægilegri alvöru.

En þessi harmleikur vekur líka spurningu sem við sem samfélag verðum að horfast í augu við:

Höfum við ekki þegar þurft að fórna of mörgum ungmennum vegna vanrækslu stjórnvalda síðustu áratugi?

Hversu mörg líf þarf áður en kerfið vaknar?

Ísland fær falleinkunn!

Höfundur er fyrrverandi trúnaðarmaður Samtaka aðstandenda og fíknisjúkra.