Hættu­legasta fitan er ekki sú sem sést utan á líkamanum

Fita dreifist ekki tilviljanakennt um líkamann. Þó að margir einblíni fyrst og fremst á heildarþyngd eða fituprósentu, sýna rannsóknir að það sem skiptir enn meira máli er hvar fitan safnast.

Þó að insúlín sé lykilhormón í því að ákvarða hvort líkaminn geymir orku sem fitu, þá stýrir ensímið lípópróteinlípasi (LPL) því hvar sú fita sest að. Karlmenn safna frekar fitu á kviðsvæði, en konur á mjöðmum og rassvöðvum.

Góðu fréttirnar eru þær að LPL er einnig virkt í vöðvafrumum, og með reglulegri hreyfingu má því beina orkunýtingu líkamans frá fitugeymslu yfir í orkuframleiðslu í vöðvum.

Hættulegasta fitan er þó ekki sú sem sést utan á líkamanum, heldur svokölluð iðrafita sem safnast í kringum líffæri eins og lifur og bris.Hún getur truflað efnaskipti og aukið hættu á alvarlegum sjúkdómum, oft án þess að viðkomandi geri sér grein fyrir því.

Þetta útskýrir fyrirbærið TOFI - „Thin Outside, Fat Inside“, þar sem einstaklingur getur litið út fyrir að vera grannur og í góðu formi, en er samt með verulega fitusöfnun í líffærum.

Hver einstaklingur hefur sinn eigin fituþröskuld - mismunandi getu til að geyma fitu í fituvef. Þegar þeim þröskuldi er náð byrjar fita að safnast í líffærum og þá eykst hættan á sykursýki 2 verulega.

Fita í lifur – rót efnaskiptavillu

Lifrin er eitt mikilvægasta efnaskiptalíffæri líkamans og gegnir lykilhlutverki í blóðsykursstjórnun, fituefnaskiptum og afeitrun. Þegar umframorka í formi fitu fer að safnast upp í líkamanum er lifrin oft fyrsta líffærið sem verður fyrir áhrifum.

Fitulifur (NAFLD) er orðin ein algengasta efnaskiptaröskun heims og talið er að allt að þriðjungur fullorðinna glími við ástandið í vestrænum löndum (1). Það sem gerir sjúkdóminn sérstaklega varasaman er að hann þróast oft hljóðlega, án áberandi einkenna, þar til verulegar breytingar hafa orðið á lifrarstarfsemi.

Með tímanum getur fitulifur þróast yfir í skorpulifur og jafnvel lifrarbilun, auk þess sem hún hefur djúpstæð áhrif á efnaskiptaheilsu og stuðlar að insúlínviðnámi.

Frúktósi og fitumyndun í lifur – þegar sykur breytist í fitu

Ein meginorsök fitusöfnunar í lifur er ekki aðeins magn hitaeininga, heldur hvernig líkaminn vinnur úr þeim. Þar gegnir frúktósi lykilhlutverki. Ólíkt glúkósa, sem nýtist víða í líkamanum, er frúktósi nánast eingöngu brotinn niður í lifrinni. Þegar neysla hans er mikil, til dæmis úr gosdrykkjum, sælgæti, morgunkorni eða jafnvel ávaxtasafa, fer lifrin að framleiða fitu sem safnast upp í lifrarfrumum.

Fita í lifur og insúlínviðnám.

Þegar fita safnast upp í lifrinni hættir hún smám saman að bregðast rétt við insúlíni. Hún heldur áfram að losa glúkósa út í blóðrásina þrátt fyrir að insúlín sé til staðar. Þetta leiðir til hækkunar á blóðsykri og til að bæta upp fyrir þetta hækkar insúlín enn frekar, sem leiðir til insúlínviðnáms. Þannig myndast vítahringur sem er oft fyrsta skrefið í þróun efnaskiptasjúkdóma. Samhliða þessu eykst bólgusvörun, oxunarálag og truflun á fituefnaskiptum.

Fita í brisi – skert insúlínframleiðsla

Ef ástandið heldur áfram getur fita einnig farið að safnast í brisið, sem hefur enn alvarlegri afleiðingar. Brisið inniheldur β-frumur sem framleiða insúlín, og þær eru sérstaklega viðkvæmar fyrir fitusöfnun.

Þegar fita og fitutengd eiturefni safnast upp í brisi getur það skemmt þessar frumur, dregið úr insúlínframleiðslu og í sumum tilfellum leitt til frumudauða. Þetta er oft það stig þar sem sykursýki af tegund 2 þróast frá því að vera fyrst og fremst insúlínviðnám yfir í skerta insúlínframleiðslu (2).

Hvað veldur fitusöfnun í lifur og brisi?

Fituuppsöfnun í líffærum er ekki tilviljun, heldur afleiðing samspils lífsstílsþátta yfir ákveðið tímabil.

Langvarandi hátt insúlín er einn stærsti drifkrafturinn. Tíðar máltíðir og kolvetnarík fæða halda insúlíni stöðugt hækkuðu og senda líkamanum skilaboð um að geyma orku frekar en að brenna henni.

Mataræði ríkt af sykri og unnum kolvetnum, sérstaklega frúktósa, eykur fitumyndun í lifur. Gjörunninn matur, djúpsteikt fæða og unnar kjötvörur innihalda oft blöndu af sykri, óhollum fitum og aukefnum sem ýta undir insúlínviðnám.

Iðnaðarframleiddar jurtaolíur, eins og repjuolía og sólblómaolía, eru einnig algengar í slíkum mat. Þær innihalda mikið af omega-6 fitusýrum og geta stuðlað að langvinnri bólgu og oxunarálagi sem hefur skaðleg áhrif á lifrarfrumur og tengist þróun insúlínviðnáms.

Hreyfingarleysi spilar einnig stórt hlutverk. Vöðvar eru meðal þeirra vefja sem nýta mestan glúkósa í líkamanum, og þegar þeir eru ekki virkir eykst líkur á að orkan fari í geymslu sem fita.

Svefnleysi og langvarandi streita hafa síðan bein áhrif á hormón eins og kortisól, sem hækkar blóðsykur og getur ýtt undir fitusöfnun á kviðsvæði og í líffærum.

Hvað er hægt að gera til að minnka fitu í líffærum?

Góðu fréttirnar eru þær að fitusöfnun í líffærum er oft afturkræf með markvissum lífsstílsbreytingum, sérstaklega á fyrri stigum.

Að draga úr sykri og unnum kolvetnum, sérstaklega frúktósa, er eitt mikilvægasta skrefið þar sem það lækkar insúlín og minnkar fitumyndun í lifur.

Auka fæðu sem er rík af góðri fitu og próteinum, eins og kjöt, innmatur, sjávarfang, egg og náttúrulegir fitugjafar líkt og avókadó, ólífuolía og smjör. Fita og prótein hefur lítil áhrif á insúlín og styður við seddu og stöðugan blóðsykur.

Að draga úr gjörunnum mat og iðnaðarolíum er annað lykilatriði. Slíkar vörur innihalda oft blöndu af sykri, óhollum fitum og aukefnum sem ýta undir bólgu og insúlínviðnám.

Regluleg hreyfing, sérstaklega styrktarþjálfun, eykur næmi líkamans fyrir insúlíni og hjálpar vöðvum að taka upp orku sem annars gæti farið í fitugeymslu.

Að gefa líkamanum hlé á milli máltíða lækkar insúlín og gefur líkamanum tækifæri til að nýta geymda fitu sem orku. Markvissar föstur geta því haft djúpstæð áhrif á lifrarheilsu og efnaskipti.

Ekki má gleyma að svefn og streitustjórnun skipta miklu máli. Langvarandi svefnskortur truflar efnaskipti, eykur bólgu og hækkar kortisól, sem hefur bein áhrif á blóðsykur og getur viðhaldið insúlínviðnámi.

Næringarefni og bætiefni sem stuðningur

Þótt mataræði og lífsstílsbreytingar séu grundvöllur þess að minnka fituuppsöfnun í líffærum, geta ákveðin næringarefni og bætiefni stutt við starfsemi lifrar og briss og þannig auðveldað bataferlið.

• Kólín: Gegnir lykilhlutverki í fituefnaskiptum lifrar og hjálpar lifrinni að flytja fitu út úr frumum.
• B-vítamín (B6, B12, fólínsýra): Mikilvæg fyrir orkuefnaskipti og eðlilega starfsemi frumna.
• Magnesíum, sink og króm: Styðja við blóðsykursstjórnun og insúlínnæmi.
• Omega-3 fitusýrur: Geta dregið úr bólgu og bætt fituefnaskipti í lifur.
• NAC og mjólkurþistill: Styðja við afeitrun, draga úr oxunarálagi og geta verndað lifrarfrumur.

Bætiefni koma þó ekki í stað lífsstílsbreytinga en geta verið stuðningur við heildræna nálgun þar sem mataræði, hreyfing, svefn og streitustjórnun mynda grunninn.

Lokaorð

Að lokum ræðst heilsan ekki einungis af því sem sést utan á líkamanum, heldur fyrst og fremst af því sem á sér stað innra með honum. Fitusöfnun í líffærum getur þróast hægt og án áberandi einkenna, en haft engu að síður víðtæk áhrif á efnaskipti, hormónajafnvægi og almenna heilsu. Oft kemur vandinn ekki skýrt fram fyrr en jafnvægið hefur raskast verulega.

Engu að síður býr líkaminn yfir verulegri aðlögunarhæfni og getu til að endurheimta jafnvægi þegar aðstæður leyfa. Með markvissum lífsstílsbreytingum er unnt að draga úr fitusöfnun í líffærum, bæta insúlínnæmi og styðja við heilbrigð efnaskipti til lengri tíma.

Höfundur er Functional Medicine heilsuráðgjafi hjá fyrirtækinu Holistic ehf.