Lýðfullveldi

Áður en afstaða er tekin til þess hvernig við viljum skipuleggja vald á Íslandi er nauðsynlegt að skýra nokkur lykilhugtök.

Fullveldi segir til um hvar æðsta valdið liggur. Lýðræði snýst um hvernig því valdi er beitt. Lykilhugtakið hér er þó lýðfullveldi — að valdið liggi hjá þjóðinni sjálfri.

Í dag búum við við lýðfullveldi. Hver Íslendingur er í raun einn af um rúmum 300.000 einstaklingum sem hafa bein áhrif á stjórnun landsins. Valdið á rætur sínar í þjóðinni sem kýs sér stjórn til að fara með valdið í hennar umboði.

Sögulega hefur þessi réttur verið unninn með afgerandi stuðningi þjóðarinnar. Árið 1918, þegar Ísland varð fullvalda ríki, og árið 1944, þegar lýðveldi var stofnað, var stuðningur ekki aðeins meirihluti heldur nánast einróma. Þessar ákvarðanir endurspegluðu skýran vilja til að tryggja að valdið lægi hjá þjóðinni sjálfri.

Saga Íslands sýnir jafnframt að þegar vald er framselt út fyrir landið getur reynst mjög erfitt að fá það aftur. Með Gamla sáttmála 1262 færðist vald frá landinu eftir innanlandsátök, og það tók aldir að endurheimta það. Almennt gildir sú regla að þegar lítil þjóð framselur vald sitt verður endurheimt þess bæði flókin og langvinn.

Ef Ísland gengi inn í Evrópusambandið mundi þetta grundvallaratriði síst breytast. Hluti fullveldis færist til yfirþjóðlegra stofnana og vægi hvers kjósanda minnkar verulega. Í stað þess að vera einn af um rúmum 300.000 einstaklingum verður hver Íslendingur aðeins einn af um 450 milljónum þegnum Evrópusambandsins.

Í Evrópuþinginu fengi Ísland um 6 þingmenn af 720. Áhrif þeirra á meirihlutaákvarðanir væru afar takmörkuð. Evrópuráðið er ekki kosið beint af almenningi sem heild, heldur skipað þjóðarleiðtogum. Á sama tíma hefur þróunin verið í átt að stórauknu mikilvægi meirihluta ákvarðana á kostnað neitunarvalds ríkja, sem dregur úr áhrifum smærri þjóða til samræmis.

Afleiðingin er sú að lýðfullveldi Íslendinga veikist verulega og stefnir, í hlutfallslegum skilningi, að núlli. Valdið liggur þá ekki lengur hjá þjóðinni sjálfri með sama beinum hætti og áður.

Formlega er mögulegt fyrir ríki að segja sig úr slíkum samböndum. En fyrir litlar þjóðir getur það reynst erfitt í framkvæmd, þegar hagsmunir og þrýstingur stærri aðila er tekin inn í myndina. Óframkvæmanlegt í raun.

Kjarni málsins er því skýr: viljum við halda í lýðfullveldi, þar sem þjóðin ræður eigin málum með raunverulegu vægi, eða færa það vald til kerfis þar sem áhrif okkar verða smám saman jaðarsett og stefna að núlli?

Höfundur er hagfræðingur og líffræðingur.