Viljum við að fatlað fólk sé á vinnu­markaði?

Nýlegar breytingar á almannatryggingakerfinu auka þörfina á hlutastörfum til handa fólki á hlutaörorku. Átak stjórnvalda hefur litlu skilað, og nú er brýnt að sveitarfélög, ráðuneyti og opinberar stofnanir leggi sitt af mörkum til að markmið breytinganna náist.

Aukin atvinnuþátttaka lykilatriði

Helstu markmiðin með breytingunum eru að einfalda almannatryggingakerfið, bæta kjör öryrkja og auka atvinnuþátttöku þeirra. Öll eru þessi markmið bæði göfug og ánægjuleg, en það þarf að fylgja breytingunum mun betur á eftir til að þau náist.

Ein helsta nýjungin í breyttu kerfi er hlutaörorkulífeyrir. Hlutaörorku fá þau sem metin eru með 26-50% getu til þátttöku á vinnumarkaði og geta því sinnt allt að hálfu starfi. Það gefur auga leið að aukin atvinnuþátttaka þessa fólks krefst þess að fleiri hlutastörf séu í boði. Ábyrgðin liggur hjá fyrirtækjum landsins en ekki síður hjá ráðuneytum, sveitarfélögum og opinberum stofnunum sem nú þurfa að sýna frumkvæði og fordæmi.

Það fyrsta sem til þarf er hugarfarsbreyting. Við þurfum að gera ráð fyrir því að fatlað fólk vilji vinna og geti skilað af sér góðu starfi. Öryrkjar eru gríðarlega fjölbreyttur hópur sem býr yfir margvíslegri þekkingu sem nýtist víða í atvinnulífinu. Rétt eins og annað fólk.

Háleit markmið en takmarkaður árangur

Þau fyrirtæki og stofnanir sem vilja leggja sitt að mörkum eiga greiðan aðgang að þjónustu sem auðveldar þeim að ráða fólk með mismikla starfsgetu. Þar má nefna Unndísi, verkefni á vegum Vinnumálastofnunar, sem veitir fyrirtækjum og stofnunum aðstoð við að meta og aðlaga vinnustaði og greina tækifæri til ráðninga í hlutastörf.

Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið kom Unndísarverkefninu á fót að frumkvæði ÖBÍ réttindasamtaka haustið 2024, einmitt til að tryggja að fólk á hlutaörorku ætti greiðari aðgang að vinnumarkaði. Verkefnið hófst af miklum krafti og hlaut verðskuldaða athygli bæði ráðamanna og atvinnulífs. Eftir öfluga kynningu í upphafi hófu nokkur af stærri fyrirtækjum landsins vinnu við heildarmat Unndísar á aðgengi og inngildingu á vinnustað.

Unndís hefur hins vegar ekki skilað þeim árangri sem vonast var eftir. Matsferlið er viðamikið og ekkert fyrirtækjanna hefur lokið því að fullu. Staða verkefnisstjóra var einungis fjármögnuð til loka árs 2025, en síðan þá hafa möguleikarnir til að kynna verkefnið og fjölga samstarfsaðilum verið takmarkaðir. Afskaplega lítið hefur því farið fyrir fjölgun hlutastarfa enn sem komið er.

Þrátt fyrir mikla áherslu á þátttöku hins opinbera í þessu mikilvæga samfélagsverkefni hefur ekkert ráðuneytanna farið í gegnum matsferlið sem Unndís býður upp á. Einungis tvö sveitarfélög hafa nýtt sér þjónustuna að einhverju marki, annars vegar Árborg, sem var boðið sérstaklega að verða fyrsta sveitarfélagið sem færi í gegnum heildarmat verkefnisins, og hins vegar Reykjavíkurborg. Fleiri sveitarfélög hafa sýnt Unndísi áhuga, en ekkert þeirra hefur hellt sér út í verkefnið af fullum krafti.

Betur má ef duga skal. Við þurfum að vinna markvisst að því að gera vinnumarkaðinn aðgengilegri fötluðu fólki og vekja athygli á þeim atvinnutækifærum sem í boði eru. Sú vinna krefst tíma, fjármagns og metnaðar. Það er ekki nóg að haka bara í boxið og bíða eftir því að fatlaður einstaklingur sæki um vinnu. Sveitarfélögin eru í kjöraðstöðu til að fjölga hlutastörfum og því er lítill áhugi þeirra á Unndísi mikil vonbrigði.

Fjölbreyttur stuðningur í boði

En hvað kemur fatlað fólk með að borðinu? Fyrst og fremst er það fjölbreytt starfsreynsla, menntun og þekking. Þá nefna Unndísarfyrirtækin að fjölbreyttari vinnumarkaður stuðli að auknum jöfnuði og samkennd, efli nýsköpun og styrki starfsumhverfið. Að aðgengi að atvinnu snúist um að veita fólki raunveruleg tækifæri til að leggja sitt af mörkum.

Þar fyrir utan stendur ýmiss konar fjárhagslegur stuðningur til boða. Við ráðningu fólks með hlutaörorku eða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur getur vinnuveitandi fengið greitt sem nemur grunnatvinnuleysisbótum í allt að tvö ár. Fullar slíkar bætur eru 384 þúsund krónur en greitt er í samræmi við starfshlutfall. Við ráðningu öryrkja býðst 75% endurgreiðsla launa og launatengdra gjalda fyrstu tvö árin. Eftir það lækkar endurgreiðslan um 10% á ári en verður aldrei minni en fjórðungur.

Fleiri hlutastörf eru öllum í hag

Hlutaörorkugreiðslur nema einungis 82% af fullum örorkulífeyri, en á móti kemur hærra frítekjumark atvinnutekna. Almennt frítekjumark er 105 þúsund krónur, en til viðbótar getur fólk á hlutaörorku haft allt að 263 þúsund krónum í atvinnutekjur á mánuði án þess að lífeyrisgreiðslur skerðist. Einstaklingar í þessum hópi eru því bókstaflega háðir því að finna sér hlutastarf til að tryggja sér mannsæmandi framfærslu til lengri tíma.

Breytingarnar á almannatryggingakerfinu hafa ekki hlotið náðuga meðferð í pólitískri umræðu. Þar virðist allt leyfilegt þessa dagana, án tillits til þess hverjir verða fyrir beinskeyttum athugasemdum sem oft snúast um að ná höggi á pólitíska andstæðinga. Fyrrverandi dómsmálaráðherra Íslands leyfði sér til dæmis að kalla sjúkra- og endurhæfingargreiðslurnar „örorku light“, eins og þær væru einhvers konar aðgangsmiði að hinni margrómuðu og eftirsóttu tilveru íslenska öryrkjans. Markmiðið er hins vegar þveröfugt – að styðja fólk í því að snúa aftur á vinnumarkað eftir slys, sjúkdóma eða áföll.

Við þurfum á öflugu átaki að halda til að fjölga hlutastörfum og greiða fyrir aukinni atvinnuþátttöku fatlaðs fólks. Það gerist ekki af sjálfu sér. Við í Sjálfsbjörg, landssambandi hreyfihamlaðra, hvetjum þau fyrirtæki og opinberar stofnanir sem hafið hafa samstarf við Unndísi eindregið til þess að klára verkið. Enn fremur hvetjum við sveitarfélög landsins til að taka virkan þátt í því mikilsverða verkefni sem fjölgun hlutastarfa vissulega er. Án frekari aðgerða ganga breytingarnar á almannatryggingakerfinu hreinlega ekki upp.

Höfundur er formaður Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra.