Sjúk­dóms­greining stjórn­sýslunnar: Þegar valda­fíkn tæmir ríkis­kassann

Það er dýrt að búa á Íslandi, en dýrast er það sem við sjáum ekki á verðmiðanum í matvörubúðinni eða á greiðsluseðli fasteignalánsins. Dýrasti liðurinn í heimilishaldi hverrar íslenskrar fjölskyldu er „hreðjatakskostnaðurinn“ – sá ósýnilegi skattur sem leggst á okkur öll vegna kerfis sem hefur verið hannað til að færa verðmæti frá almenningi til útvaldra hagsmunaaðila. Þegar fjármálaráðherra landsins viðurkennir í erlendum miðlum að hagsmunagæsla í sjávarútvegi nái „alveg inn á Alþingi“, er hann ekki bara að lýsa pólitískum veruleika. Hann er að lýsa ríkisvaldi sem hefur misst siðferðislega áttavitann í sjúklegu samspili valds, peninga og sálfræðilegra bresta.

Sálfræði spillingarinnar: Vald sem fíkn

Við þurfum að ræða það sem liggur undir yfirborðinu: sálfræðilegu hlið valdsins og hvernig hún brýtur niður siðferðislegar varnir. Alþingi og æðsta stjórnsýsla virðast í auknum mæli draga að sér einstaklinga með ríka valda- og peningafíkn. Þegar þetta fólk kemst í aðstöðu þar sem það ræður yfir milljörðum almennings, verður til ákveðið rof. Það myndast sjúklegt ástand þar sem valdið verður að fíkn – og eins og í öllum fíknisjúkdómum, þá víkur siðferðið fyrir þörfinni á að viðhalda stöðunni og „fóðra“ valdið.

Í þessu umhverfi verður til eitruð dýnamík. Þegar fólk sem glímir við eigin geðræn vandamál eða óöryggi og krýpur við tær þessara valdhafa og kyndir undir mikilmennskubrjálæði þeirra, þá bresta allar hömlur. Þetta sjúklega samspil gerir það að verkum að peningar almennings og sameiginlegar auðlindir flæða út úr kerfinu til örfárra aðila í samfélaginu, á meðan valdhafinn finnur fyrir sýndarfullnægingu í því að deila og drottna. Þetta er ekki spilling í skilningnum „mistök“; þetta er kerfislæg og sjúkleg siðblinda þar sem hagsmunir almennings eru lagðir á altari persónulegrar metnaðargirni.

Svartholið við Hringbraut og steypan sem hvarf

Nýi Landspítalinn (NLSH) er skýrasti minnisvarðinn um þetta ástand. Þetta er ekki lengur bara byggingarverkefni; þetta er sjálfbært og mjög sjúkt vistkerfi sem nærist á því að ljúka aldrei verki. Áætlaður kostnaður stefnir í 500 milljarða, og ef glerútveggirnir – þessi dýra og vafasama hönnun – bilar fyrir lok framkvæmda, getur reikningurinn hæglega hækkað um 200 milljarða til viðbótar.

Hvers vegna er þetta látið viðgangast? Vegna þess að NLSH er orðið ríki í ríkinu, rekið af fólki sem kann að spila á valdakerfið. Þegar 16.000 rúmmetrar af steinsteypu „hverfa“ inn í ógagnsætt afsláttarkerfi án þess að almenningur fái að vita hver raunverulega hagnaðist, erum við að tala um þjófnað í dagsbirtu. NLSH-módelið virðist hannað til að tryggja að verktakar klári ekki verkið, því ef verkinu lýkur, þá þornar upp fjármagnsflæðið sem heldur þessu sjúka batteríi gangandi. Vegna „Hókus Pókus“ tengsla NLSH við fjárlaganefnd og Alþingi, flæða fjármunir þangað nær eftirlitslaust, á meðan ríkissjóður stendur tómur og þarf jafnvel að leita lánstrausts hjá þessum sömu opinberu ohf stofnunum.

Reikningurinn: 4.000 milljarða hlekkur um háls framtíðarinnar

Þegar við leggjum saman kostnaðinn við þetta siðferðislega hrun, blasir við efnahagsleg glæpastarfsemi sem er dulin bak við fágaða stjórnsýslutexta. Ef við leggjum saman:

Auðlindatapið í sjávarútvegi: 1.000 til 1.500 milljarðar á tveimur áratugum sem renna til kvótahafa í stað þjóðarinnar vegna hagsmunagæslu inni á þingi.

NLSH og heilbrigðiskerfið: 1.000 milljarðar í byggingarkostnað, fjármagnskostnað og glataða hagkvæmni vegna þess að nýtt rekstrarmódel var aldrei tekið upp til að hemja eyðsluna.

Innviðaskuldir: 1.500 milljarðar í vegakerfi, skóla og raforkukerfi sem hafa drabbast niður á meðan ríkispeningarnir fóru í að fóðra „gæðinga“ kerfisins.

Samtals erum við að horfa á 4.000 milljarða króna sem renna út úr ríkissjóði að öllu óbreyttu. Þetta er tala sem er stærri en landsframleiðsla Íslands. Þetta er hlekkurinn sem við erum að smíða um háls barna okkar. Þetta er verðið sem við borgum fyrir að hleypa fólki með valdafíkn og siðferðisbresti í brúna án þess að hafa virkt, óháð eftirlit.

Frumskógurinn í íslenskri stjórnsýslu: Dimmari en í Namibíu

Við tölum oft um myrkustu frumskóga Afríku sem tákn um óstjórn, en sannleikurinn er sá að íslenska stjórnsýslan hefur ræktað með sér frumskóg sem er miklu villugjarnari. Það er kaldhæðnislegt að fjármálaráðherra vísi til Namibíu þegar spilling berst á tal. Í Namibíu starfar nefnilega spillingarlögregla sem þorir að handtaka valdamenn. Á Íslandi er spillingin ekki glæpur sem á sér stað í myrkri; hún er skipulagsbreyting, reglugerðir og „fyrirgreiðsla“.

Hér mætir Ríkisendurskoðun á svæðið eins og virðuleg útfararstofa þegar peningarnir eru búnir, klæðir tapið í hátíðlegan búning skrifræðis og skilar skýrslu sem enginn ber ábyrgð á. Þetta er staðlaður skollaleikur þar sem sömu handritin eru notuð aftur og aftur, bara með nýjum nöfnum á þeim sem græddu. Meira að segja vantar spillingarlögreglu eins og í Afríku, svo allir á Alþingi geta verið salla rólegir þótt þeir taki þátt í undirheimastarfssemi þar sem góðvinum kerfisins er hyglað. Stjórnmálaflokkar teljast ekki “stjórntækir” á Íslandi nema kunna að kyngja spillingu samstarfsflokkanna. Spillingin er innbyggð í kerfið.

Er einhver von?

Ef við ætlum að losna úr þessu sjúklega ástandi, þurfum við róttækan uppskurð. Við þurfum ekki fleiri nefndir; við þurfum kerfi sem fangelsar þá sem misnota almannafé, líkt og gert er í Namibíu. Við þurfum spillingarlögreglu með tennur og við þurfum að afnema þau „hreðjatök“ sem sérhagsmunaaðilar hafa á Alþingi.

4.000 milljarðar eru verðið sem við borgum fyrir að þegja og sætta okkur við sjúka stjórnsýslumenningu. Spurningin er einföld: Hvenær höfum við ekki lengur efni á því að láta fólk með valda- og peningafíkn ræna landið okkar um hábjartan dag? Svarið ætti að liggja fyrir: Tíminn er löngu runninn út. Við þurfum að rísa upp gegn þessu sjúklega bananaveldi áður en það tæmir síðustu auðlindir þjóðarinnar.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.